Ikonografia za Forum Frondy

To, co uczyniły tuskoidy, to robienie sobie jaj z nas, z ofiar katastrofy i ich rodzin. Najpierw Komorowski sugeruje, że trzeba krzyż usunąć, a w jego miejscu umieścić znak godnie upamiętniający ofiary katastrofy, potem on i Tusk chowają głowy w brudny piach milczenia, aż wreszcie chyłkiem instalują nędzny surrogat prawdziwego znaku pamięci po ofiarach smoleńskich. Po raz kolejny wylazło z PO-wców tchórzostwo i małość.

Na Krakowskim Przedmieściu, w pobliżu ogrodzenia Pałacu Prezydenckiego, musi stanąć sporej wielkości obelisk upamiętniający tamten dramat. Niezły pomysł co do jego rozmiarów, formy, lokalizacji oraz inskrypcji zgłosił na łamach “Rzepy” parę dni temu Czesław Bielecki (“Pęknięcie”, rp.pl -> Opinie -> Pubicystyka; http://www.rp.pl/artykul/9157,520265_Czeslaw_Bielecki__Pekniecie.html).

Do obelisku dostęp muszą mieć zwykli ludzie – tak, aby mogli przy nim złożyć kwiaty czy zapalić znicz – a nie tylko goście Komorowskiego. Powinien stać tuż przy ogrodzeniu, nico przesunięty w kierunku hotelu “Bristol” (fakt – nie jest urbanistycznie koncepcją trafną, aby obelisk stał w jednej linii z pomnikiem ks. Józefa Poniatowskiego).

I jeszcze uwaga, którą mi cenzura z “Rzeczpospolitej” usunęła spod komentarza Lisickiego:
Apeluję, abyśmy w najbliższych wyborach parlamentarnych zagłosowali na PO. To nie prowokacja. To kalkulacja. Niech jeszcze porządzą kawałek drugiej z rzędu kadencji, niech zdążą wyjść na jaw – i zadziałają w praktyce codziennego życia przeciętnych obywateli – karygodne (dosłownie) zaniechania, błędy i świństwa obecnej ekipy. A wtedy nawet część wykształciuchów, które dziś jeszcze przyłażą na Krakowskie z napisami “Dupa” na transparentach, straci cierpliwość do swoich oblubieńców. I będzie wielkie bum!
Jak mówi Robert De Niro w filmie “Taksówkarz”, “pewnego dnia nadejdzie wielki deszcz, który zmyje z ulic cały ten brud”. Ulewa, która nadciąga nad Polskę, zmyje brud nie tylko z ulic.

Brudny Harry oraz Smith & Wesson 44 Magnum

Brudny Harry i Paul Kersey ucieleśniają niechęć Amerykanów do prawa i wymiaru sprawiedliwości pieszczących się z bandytami.

Dura lex, sed lex. Ale co począć, jeżeli prawo przekształca się w absurd, a surowość w arbitralne rozdawanie kuksańców? Łagodność wobec groźnych przestępców i surowość wobec osób popełniających drobniejsze przewiny to prawnicza moda zalewająca zachodni świat. Z wideł igły, a z igły widły. Sędziowie muszą się czymś popisać – sala rozpraw to nie pole dla zdrowego rozsądku i zaspokajania żądz mściwego tłumu. Nie będę tu przywoływał – poza jednym – przykładów spośród tysięcy nonsensownych wyroków wydawanych przez sądy w Polsce, Skandynawii czy USA. Dość powiedzieć, że w Stanach Zjednoczonych średnia długość odsiedzianej w więzieniu kary za morderstwo to 6,5 roku. Obecnie średni czas przebywania w więzieniach krajów UE przez ciężkich zbrodniarzy skazanych na dożywocie to 7 lat. Takie efekty dają zniesienie kary śmierci i pogęgiwania, że „najważniejsza jest nie wysokość, a nieuchronności kary”. Im świat prawa i prawników staje się bardziej odległy od świata przeciętnego obywatela, tym bardziej marzy się nam skuteczny obrońca naszych rodzin i praw. Ktoś taki, kogo tamten świat nie znosi i wartościuje negatywnie za wchodzenie w jego kompetencje. Ktoś podobny do Złego z powieści Leopolda Tyrmanda.

System prawa jako absurd

12 czerwca 1994 roku kalifornijska policja odnalazła ciała Nicole Brown Simpson oraz jej przyjaciela Ronalda Goldmana. Obydwa były zmasakrowane. Nicole to eks-żona sławnego czarnoskórego futbolisty i aktora O.J. Simpsona, na którego jako sprawcę wskazywały liczne i poważne dowody zgromadzone przez policję (liczne ślady krwi ofiar w jego domu, ucieczka przed policją itp.). Jednak podczas procesu karnego sztuczki prawników Simpsona doprowadziły do jego uniewinnienia. Mecenas Robert Shapiro (z gażą 50 tys. dolarów dziennie) i jego asystenci przekształcili sprawę w kwestię rasową (Nicole i Goldman byli biali), niezwykle inteligentnie mnożyli też zastrzeżenia natury formalnej (domniemane niedopełnienia proceduralne policji). Oficer Fuhrman, który znalazł zakrwawioną rękawiczkę, użyć miał podczas wizji lokalnej określenia „czarnuch”. Werdykt sądu brzmiał: „Simpson nie zabił N.B. Simpson i R. Goldmana”. Uniewinniony. Ameryka była w szoku.

Na tym sprawa się nie zakończyła. Rodzina Goldmanów wytoczyła Simpsonowi proces cywilny. Tym razem werdykt brzmiał: „Simpson zabił N.B. Simpson i R. Goldmana”. Według każdej encyklopedii logiki absurdem określa się równoczesne przyjęcie bądź odrzucenie (uznanie obydwu zdań za prawdziwe lub obydwu za fałszywe) pary sądów sprzecznych (~ [p i ~ p]). Amerykański wymiar sprawiedliwości dopuścił się jawnego absurdu, w dwóch rozprawach przyjmując w formie werdyktów jako prawdziwe dwa zdania sprzeczne. Czy może być coś bardziej absurdalnego od absurdu logicznie wzorcowego? A sprawa Simpsona to nie casus tuzinkowy. To symbol działania całej prawniczej machiny państwa.

Sąd zasądził na rzecz powodów 33,5 mln dolarów, których Simpson – dzięki sztuczkom prawnym jego prawników – nie spłacił do dziś. Mało tego. W 2007 roku opublikował książkę ”Jeśli to zrobiłem: Wyznanie mordercy”, w której opisał szczegóły morderstwa, które znać mógł tylko sprawca. W USA nie można sądzić dwa razy za to samo przestępstwo. I dlatego morderca może tam poczynać sobie tak rekordowo bezczelnie jak O.J. Simpson.

Co Państwo zrobiliby na miejscu Goldmanów czy rodziny Nicole Simpson? Czy nie to samo, co w filmach z serii „Życzenie śmierci” czyni grany przez Charlesa Bronsona Paul Karsey?

Marzenie zbiorowej podświadomości

Czy to marzenie ucieleśnia Gary Cooper ze słynnego „W samo południe”? Niezupełnie. Już nie dziś. Tamtejszy szeryf broni i sprawiedliwości, i prawa. Na Dzikim Zachodzie to on jako człowiek prawy w praktyce prawo stanowi, więc to nie ono i nie prawne kruczki, ale liczni bandyci są jego problemem.

W innej sytuacji jest detektyw Harry Callahan z Los Angeles. Policji w USA trudno zarzucić brak ludzi, kompetencji czy sprzętu. Ta służba jest świetnie wyposażona. W niektórych sprawach wspierana lub zastępowana jest przez Federalne Biuro Śledcze lub Secret Service (m.in. fałszerstwa pieniędzy). W razie potrzeby Callahan i jego pozaekranowi koledzy mogą liczyć na interwencję uzbrojonych po zęby oddziałów specjalnych. Dlaczego więc niemal w każdym odcinku o sobie

Callahan traci odznakę i musi zdać swojego Smith & Wesson 44 Magnum? Bo krępuje go prawo, które w otwierającym serię filmów o nim „Brudnym Harrym” – z 1971 roku – jest już tak dbałe o prawa przestępców, iż życie psychopatów chroni bardziej niż ich ofiar. A Brudny Harry nie lubi psychopatów. Tak jak większość ludzi dziś jeszcze normalnych i niezindoktrynowanych przez liberalną lewicę.

Już wtedy w Hollywood rozpoznano tę narastającą wśród Amerykanów frustrację prawem, które krępuje policję i prokuraturę, oraz szerzącą się w kręgach sądowniczych i ustawodawczych postkontrkulturową modę, aby z bandytów czynić ofiary kapitalistycznego ustroju i mieszczańskiej moralności. Bandyci byli jedną z pierwszych grup, którą kuratelą objęły intelektualne i opiniotwórcze kręgi w Ameryce (w Europie znalazło to wyraz znacznie wcześniej, np. w „Operze za trzy grosze” czy w fascynacji twórczością i osobą Jean Geneta). Meki Majcher Brechta to sojusznik w rozpuszczaniu konserwatywnej i tradycjonalistycznej kultury burżuazyjnej. To przyjaciel artystów i dusz kolorowych. Pospolite morderstwo – gdyby mu się przyjrzeć pod lupą Normana Mailera czy Sartre’a – okazuje się zjawiskiem niezwykle złożonym. Tak złożonym, że nie jakiś prostacki policjant, ale wyłącznie oni sami są upoważnieni, by ocenić jego charakter. I jest jeszcze prawo, które trzeba szybko, jak najszybciej zmieniać w kierunku depenalizacji. I wyrwać wreszcie broń z rąk współczesnych policmajstrów, którzy nie zauważyli tworzenia się społeczeństwa otwartego i wciąż mają się za groteskowych szeryfów.

Kariera, jaką zrobił serial o Brudnym Harrym, powtórzyła seria „Życzenie śmierci” (część I z 1974 roku). Tutaj główny bohater, któremu bandyci zamordowali żonę i zgwałcili córkę (która kończy w szpitalu psychiatrycznym), zabiera się do wymierzania sprawiedliwości jak na inżyniera przystało. Spokojnie i metodycznie. I bezlitośnie. W kolejnych odcinkach jego akcja przybiera rozmiary krucjaty. W różnych punktach Ameryki likwiduje bandytów stanowiących zmorę obywateli, a z którymi nie umie poradzić sobie policja. Gwałcicieli i morderców, których zwalnia się z aresztów pod byle adwokackim pretekstem, zagospodarowuje Kersey. Zawsze skutecznie. Niewidzialna ręka sprawiedliwości, znienawidzona przez postępowych pismaków, teoretyków prawa i artystyczną bohemę. Lubię Paula Kerseya.

Hollywood zaczyna rozumieć?

Te dwie najgłośniejsze serie o amerykańskich samotnych wojownikach, którzy wbrew zdegenerowanemu prawu usuwają groźne dla społeczeństwa jednostki, to oczywiście tylko fragment amerykańskiego kina, w którym nakręcono – z jednej strony – tysiące filmów o lewicowo-liberalnym przesłaniu, ale uraczono widownię także setkami filmów kryminalnych, w których stróże prawa działać muszą na jego granicy. Bez tego najgroźniejsi bandyci, dzięki zabiegom prawników, wychodzą na wolność natychmiast po aresztowaniu, dochodzenia ciągną się latami, kary są umiarkowane (chyba że jesteśmy w Teksasie!). Kino amerykańskie solidnie się przyłożyło do romantyzacji postaci rzezimieszka, a sławetna ekranizacja „Bony and Clyde” z Warrenem Beatty’m budzi u mnie zawsze nawyższą odrazę.

Faktem niemniej jest, że filmowy showbusiness potrafi niekiedy naprawdę zaskoczyć. Wszystkim Państwu polecam film „15 minut” z Robertem De Niro i Edwardem Burnsem, w reżyserii Johna Herzfelda. Świetny scenariusz z pomysłową intrygą, pokazujący nie tylko cynizm mass mediów, ale i ławtość, z jaką najokrutniejsi sadyści mogą dziś w USA ujść sprawiedliwości.

Paul i Harry czy Sokrates?

Sokrates został przez sąd ateński potraktowany złośliwie – i niesprawiedliwie skazany na śmierć. Postanowił jednak wypić truciznę, aby zamanifestować postawę legalistyczną. Łamanie prawa jest złem, nawet jeśli prawo i jego egzekutorzy nie są doskonali. Warto dodać, że sławny filozof nie miał w sobie nic z postmodernistycznego pacyfisty-mięczaka. Należał do formacji hoplitów i kilkakrotnie brał udział w wojnie peloponeskiej, zapisując się w pamięci nieprzyjaciół jako ten, który ostatni schodzi z pola walki. Nie wolno też zapominać, że wymiar sprawiedliwości bardzo w czasach Sokratesa przypominał dzisiejszą Polskę – zideologizowany, uznaniowy, abolicjonistyczny, nieudolny egzekucyjnie (cela śmierci, w której przebywał Sokrates, była praktycznie niestrzeżona). Sokrates rozumował tak. Jeżeli wolno łamać prawo mnie, dlaczego tak samo nie mają myśleć w każdej sprawie inni? Uzasadnienie zawsze jakieś dla siebie znajdziemy.

A Harry i Paul? Już twórcy filmów zadbali o to, aby ich adwersarze byli postaciami na tyle paskudnymi, że każdy widz nienawidził je od pierwszego wejrzenia. Faktem jednak jest, że zwłaszcza Kersey permanentnie znajduje się poza prawem. Callahan z odcinka na odcinek „porządnieje”, aby – że tak powiem – skończyć jako reżyser „Unforgiven” i paru innych lewicujących obrazów.

Należy starać się prawo zmieniać, a nie łamać je nawet w najszlachetniejszych intencjach. To wersja oficjalna.

Nieoficjalnie. Gdyby mnie przydarzyło się to, co Paulowi Kerseyowi, sprzedałbym wszystko, co mam. Potem wynająłbym najlepszych detektywów, aby namierzyć sprawców. A wreszcie nauka z „Pana Wołodyjowskiego” – żeby zakończyć jakimś swoiskim akcentem – i procedura, którą wobec Tuhajbejowicza wdrożył pan Adam Nowowiejski, a z powodzeniem sfinalizował Luśnia – zwany srogim.

Wczoraj za czerwonym sztandarem, dzisiaj "liberałowie"

Ryszard Legutko

Refleksja nad udziałem intelektualistów w tworzeniu i podtrzymywaniu ustroju komunistycznego nie pojawia się dzisiaj zbyt często. W krajach komunistycznych obalenie systemu dokonało się przy znacznym udziale intelektualistów, co w ich mniemaniu rozgrzeszyło dawne winy. Na temat owego rozgrzeszenia można dalej toczyć spory, choć niewiele z nich wynika. Coraz więcej uczestników tamtych zdarzeń odchodzi z grona żywych, a dla tych, co pozostali, próba wywołania takiej dyskusji staje się co najwyżej okazją do wybuchów gniewu lub do milczącej wyniosłości. W tej reakcji bądź to gniewu bądź milczenia uczestniczą nie tylko dawni bohaterowie, lecz także młodsze pokolenia dzisiejszej elity. Wytworzyło się bowiem silne poczucie wspólnoty międzypokoleniowej, które sprawia, iż stare formy środowiskowego tabu nie tracą siły w nowych czasach.

Spróbujmy zastanowić się – wywołując stary temat – nad sensem głębokiego uwikłania intelektualistów w system. Miało ono kilka postaci: intelektualiści system ten wymyślili, dostarczyli mu sankcji moralnej oraz brali aktywny udział w jego funkcjonowaniu. Poza obszarem wartym refleksji umieszczam wprowadzenie komunizmu przez intelektualistów oraz niesprzeciwianie się mu w formie aktywnej. Nie przyjmuję więc poglądu, iż istnienie wśród inicjatorów komunizmu “uzbrojonych proroków”, a zatem ludzi wykształconych, którym dane było nadać swoim ideom postać realną, obciąża całą warstwę intelektualną. Nie zapominajmy, że wszystkie lub niemal wszystkie większe przedsięwzięcia kierowane są przez elity, a ruch komunistyczny nie stanowi tutaj wyjątku. Sam fakt znalezienie się we władzach ruchów komunistycznych ludzi wykształconych i przejętych ideami nie jest zatem zjawiskiem wyjątkowym. Nie ma również według mnie uzasadnienia zarzut – formułowany zresztą niezmiernie rzadko – iż przed długi czas intelektualiści nie sprzeciwiali się czynnie systemowi. Oczekiwanie, iż to powinni zrobić bierze się z przyjęcia heroicznej koncepcji ich roli. Założenie takie jest jednak mocno dyskusyjne; nie można wszak nikomu zarzucać braku heroizmu, a gdyby taki zarzut postawić, to odnosiłby się on do wszystkich grup społecznych.

Pretensje wobec intelektualistów nie biorą się więc stąd, że przez długi czas z komunizmem nie walczyli, ale że długo okazywali mu publicznie swoją głęboką aprobatę. Jest coś zagadkowego w fakcie, że ludzie, którzy powinni widzieć trafniej i przenikliwiej niż inni, ulegli tak kompromitującemu złudzeniu. Dotyczy to nie tylko poszczególnych jednostek, ale szerokich rzesz intelektualistów; nie tylko ludzi przeciętnych, ale najwybitniejszych przedstawicieli sztuki, myśli i nauki; nie przez krótki czas, lecz przez całe dziesięciolecia; nie tylko intelektualistów krajów podbitych przez komunizm, ale także w krajach o wielkim zakresie swobód myśli i działania; nie tylko w stosunku do komunistycznej polityki mieszczącej się jeszcze w granicach moralnej akceptowalności, ale także w stosunku do najbardziej zbrodniczych i nieludzkich form tej polityki; nie tylko w odniesieniu do idei komunizmu, ale do polityki Związku Radzieckiego, lecz także Chin komunistycznych, Wietnamu Północnego i Kuby, a nawet Albanii[1].

Pytanie o przyczyny tego niebywałego zachowania nie jest błahe, gdyż dotyka ono fundamentalnej słabości nowożytnych intelektualistów. Zostali poddani ważnej próbie i jej nie sprostali. Fakt, iż owo pytanie pada coraz rzadziej świadczy o tym, iż intelektualiści nie są zainteresowani własną kondycją i nie mają ochoty na bolesne przewartościowanie sensu swojej misji.

I.

System komunistyczny jest dzieckiem intelektualistów w dużo mocniejszym sensie niż, na przykład, system nazistowski. Wprawdzie w przypadku ustroju nazistowskiego można wskazać pewne głębsze filozoficzne źródła, ale akces, jaki zgłaszali doń rozmaici przedstawiciele zachodniej kultury miał tylko w minimalnym zakresie charakter intelektualny. Poza Martinem Heideggerem, którego filozoficzne związki z nazizmem są ścisłe, lecz trudno czytelne, większość tych, którzy ten ruch poparli kierowała się raczej przekonaniem o końcu ery parlamentaryzmu, czy wstrętem do istniejącej kultury, niż wiarą w jakieś idee, które ruch nazistowski reprezentował. Poniekąd można powiedzieć, iż nazizm był tworem politycznych ideologów i przywódców ruchu, a nie intelektualistów. Stał się faktem bez ich udziału, a gdy już zaistniał, tylko część z nich – i to nieliczna – znalazła w nim alternatywę wobec istniejącego stanu rzeczy.

W przypadku komunizmu sprawy miały się inaczej. Był to prawdopodobnie – co już wielokrotnie podkreślano – jedyny nowożytny ustrój od początku do końca wymyślony przez teoretyków i wizjonerów, a poparcie, jakie uzyskał było największe, jakie zdobył jakikolwiek ustrój w całych dziejach ludzkości. Miłość intelektualistów dla komunizmu była poniekąd miłością do własnego dziecka. Żaden inny system polityczny pod tę kategorię nie podpadał. Nowożytny republikanizm, podobnie jak nowożytny system gospodarczy ukształtował się w procesie stopniowych adaptacji, a refleksja nad nimi nie miała nigdy zasadniczej mocy sprawczej. Ale to nie wszystko. Koncepcja komunizmu nie wzięła się wszak znikąd, lecz stała za nią długa refleksja intelektualna i długa tradycja moralna. Na tę refleksję i tradycję składały się przynajmniej dwa spokrewnione wątki: pierwszym jest idea rewolucji, a drugim idea humanizmu. Ta pierwsza wyrażała negatywną ocenę rzeczywistości i potrzebę zbudowania jej od nowa; ta druga dawała uzasadnienie rewolucyjnemu przedsięwzięciu stawiając dobro człowieka jako najwyższą wartość, a jego moc i wiedzę jako rękojmie powodzenia. Obie te idee towarzyszyły intelektualistom od dawna, towarzyszą nadal i nic nie wskazuje, by rzeczy miały się zasadniczo zmienić w dającej się przewidzieć przyszłości. W świecie, gdzie zmarginalizowaniu uległo myślenie teocentryczne, humanizm wydaje się jedyną ideą moralną, jaka pozostała do dyspozycji politykom, moralistom i obywatelom.

Niektórzy kwestionują aktualność pierwszej z tych idei, dowodząc, iż pragnienie rewolucji się wyczerpało, a my żyjemy dzisiaj w epoce postrewolucyjnej. Pogląd taki uważam za błędny. Prawdą jest, iż ulega zmianie intensywność ducha rewolucyjnego oraz jego przedmiot, ale potrzeba radykalnego przekształcenia pozostaje niezmienna. Różnica między czasami naszymi a epoką przewrotów jest taka, iż kiedyś wielka transformacja obejmować miała struktury polityczne i ekonomiczne, natomiast dziś obejmuje ona raczej obyczaje, normy zachowania i reguły obowiązujące w kulturze. Duch rewolucyjny ma bowiem głębokie źródła w schematach nowożytności, a schematy te nie zostały unieważnione. Można zaryzykować tezę, iż rewolucyjność tkwi w samej istocie myślenia nowożytnego intelektualisty. Nawet jeśli okazjonalnie słabnie idea rewolucji, a samo słowo nabiera konotacji nieco wstydliwych, to i tak zmiana raczej niż ciągłość wydaje się naturalnym punktem odniesienia dla ogromnej części klasy intelektualnej. Zmiana jest czymś naturalnym i oczywistym, natomiast ciągłość czymś wyjątkowym, co wymaga uzasadnienia. Ktoś, kto nie myśli w kategoriach reformy istniejącego stanu rzeczy staje na pozycji tego, kto akceptuje istniejące zło, dyskryminacje, nierówności i wiele innych nagannych praktyk.

Przynajmniej od kilku wieków dzieje się tak, że niemal każda epoka dziełami swoich proroków dokonuje radykalnego samookreślenia nie tylko ostro odcinając się od epoki poprzedniej, ale uznając siebie za przełomową w skali ostatecznej. W każdej epoce widzą więc jej entuzjaści jakiś zasadniczy globalny przełom, jakiś absolutnie nowy początek, dzięki któremu dzieje ludzkości będą odtąd wyglądać zupełnie inaczej, a historia – czy to polityczna, czy duchowa, czy jeszcze jakaś inna – wejdzie w nowy etap. Tak było w Renesansie, w filozofii kartezjańskiej i w myśli Oświecenia; przesłanie przełomu głosili romantycy, a przesłanie nowego początku – pozytywiści. Wejście świata w nowy i wspaniały etap rozwoju przewidywali klasyczni liberałowie i prorocy kontrkultury. Nawet nasza epoka – pozornie pozbawiona złudzeń, zwłaszcza złudzenia postępu – też generuje poglądy o końcu filozofii i metafizyki oraz o nastaniu zupełnie nowej kultury całkowicie odczarowanej. Wizja komunizmu jako jakościowo nowego etapu była jedną z wielu takich wizji przełomowych – ani pierwszą, ani ostatnią – i dobrze mieściła się w tym schemacie myślenia. Od innych różniła się konkretnością projektu, ale nie odbiegała zasadniczo śmiałością zamierzenia i przewidywanym zakresem zmian.

Nie chcę przez to powiedzieć, iż w samym radykalizmie filozoficznym zawierała się potencjalnie aprobata dla komunizmu, że – innymi słowy – w rewolucyjnym schemacie Kartezjusza, Spinozy czy Comte’a tkwi jakiś element odpowiedzialności za masowy akces intelektualistów do komunizmu. Takie twierdzenie – pomijając, że jest ono historycznie oraz filozoficznie arbitralne – osłabiałoby odpowiedzialność jednostkową i przypisywałoby ideom rolę przesadnie sprawczą. Twierdzę jedynie, iż intelektualna przełomowość, jaką przypisywał sobie niemal każdy prąd umysłowy nowożytności wytworzył stan ducha, który sprzyjał przychylności wobec przełomów politycznych i ekonomicznych, a nawet takich przełomów oczekiwał. Sam radykalizm myślenia oraz przypisywanie własnemu systemowi funkcji rewolucyjnej nie przynoszą z konieczności zgubnych skutków praktycznych i nie dają się łatwo przekształcić w program zmiany rzeczywistości. Można sobie zresztą wyobrazić – a przykładami byliby tu Kartezjusz, Kopernik i niemała liczba innych myślicieli – iż radykalizm teorii będzie współistniał z zachowawczością w sferze praktyki. Kiedy jednak taki radykalizm pojawia się niemal w każdej orientacji, ruchu kulturowym i szkole myślenia, to wówczas zrodzić się musi podejrzenie, iż mamy do czynienia nie z przypadkową predylekcją, lecz z rozpowszechnioną skłonnością nowożytnego umysłu. Nie każdy twórca oczywiście musi być jej poddany, lecz z racji swojej uporczywości pojawiania liczyć ona może – statystycznie – na znaczną reprezentację.

O sile idei rewolucji świadczy nie tylko to, że skłaniała ona liczne rzesze intelektualistów do akceptacji rewolucji październikowej i jej skutków. Podpisywali się pod nią także – o czym się dzisiaj rzadko pamięta – krytycy systemu bolszewickiego, co z kolei sprawiło, iż krytyka ta nie była nigdy zasadnicza i zupełna. Widać to nawet w najbardziej znanych książkach z tej kategorii, na przykład Gide’a i Russella; niegdyś stały się środowiskowym skandalem, a później funkcjonowały jako świadectwo indywidualnej uczciwości i odwagi autorów, lecz, czytane dzisiaj, okazują się, raczej skromnymi manifestami zdrowego rozsądku. Uderza w nich przede wszystkim to, iż opatrzone są niezwykle długą listą zastrzeżeń, które mają wykluczyć wszelkie nieporozumienia: a to takie, iż autorzy stoją na pozycji obrońców kapitalizmu, albo potępiają ideę socjalistyczną , albo nie doceniają śmiałości czynu rewolucyjnego (“Macież wy odwagę Lenina, żeby wszcząć dzieło nieznane, zburzyć stare i wszcząć nowe?” – jak pytał bohater Przedwiośnia, książki, której autora trudno przecież zaliczyć do licznego grona “towarzyszy podróży”). Wypowiedzi krytyczne wobec komunizmu, które brzmiały czysto i takich zastrzeżeń nie zawierały – takie jak George’a Orwella – należą do rzadkości. Autorzy radykalnie antykomunistyczni nie byli traktowani poważnie (“grupa biednych matołków”, jak pisał Miłosz w swoich listach do Wańkowicza). Niekiedy pogardzie towarzyszył ostracyzm towarzyski (jak w przypadku Arona i Camusa we Francji), albo wręcz atmosfera pomówień, ośmieszenia i moralnego unicestwienia (jak w przypadku Whittakera Chambersa).

II.

Drugą ideą obecną w komunizmie i dotąd aktualną jest moralna idea humanizmu. Komunizm wszak pomyślano i zrobiono dla ludzi, a nawet – w ostatecznej fazie projektu – dla ludzkości. Jego praktyczna realizacja skończyła się wprawdzie porażką – tego nikt dzisiaj nie kwestionuje, choć jeszcze przed kilku dekadami mówienie o jego porażce stanowiło bluźnierstwo, lub przynajmniej formę moralnego kapitulanctwa – ale nie upadła ani nie uległa kompromitacji sama idea humanizmu. Towarzyszyła ona kulturze zachodniej przez ostatnie kilka stuleci, i nic nie zapowiada jej zniknięcia. Jest to – przy wszystkich różnicach, jakie dzielą przedstawicieli różnych orientacji intelektualnych – jedyna idea moralna, która wydaje się wszystkich lub niemal wszystkich łączyć. W sytuacji załamania się wielkich systemów filozoficznych, postępującego odczarowania świata oraz upadku wiary w moralny sens natury idea humanizmu stanowi jedyne przesłanie, jakiego nie osłabił nowożytny duch zwątpienia.

Jest skądinąd interesujące, że idea humanizmu zachowała swoją ważność zarówno w czasach triumfującego prometeizmu, jak i w epokach, w których na człowieka patrzono bez złudzeń, a nawet ze złośliwością. Pod hasłami humanizmu podpisywali się więc zarówno myśliciele renesansowi, marksiści, oświeceniowi progresywiści oraz część romantyków, którzy widzieli w człowieku istotę zdolną osiągnąć wielkie rzeczy i zająć miejsce Boga. Podpisywali się pod nim jednak także sceptycy, ironiści oraz przedstawiciele wszelkich rodzajów redukcjonizmu, dla których dobro człowieka i ludzkości stanowiło platformę walki z zastanym porządkiem, zbudowanym według nich, na wielkiej iluzji. Oba te stanowiska objawiły się w recepcji komunizmu. Mamy więc tam liczne grono wyznawców prometeizmu wierzących w nieskończony awans człowieka. Mamy jednak przynajmniej równie liczną grupę ludzi, którzy żadnych takich złudzeń nie mieli. Ta druga grupa jest, dla interpretatora historii intelektualnej, bardziej interesująca, gdyż jej obecność wydaje się zagadkowa. Jak można tłumaczyć entuzjazm dla komunizmu ze strony takich autorów jak George Bernard Shaw , André Gide, Jean-Paul Sartre, którzy wyznawcami prometeizmu w żadnym razie nie byli? Jest niezwykłe, iż w gronie oddanych piewców najbardziej brutalnego reżymu w dziejach znaleźli się ludzie, którzy zasłynęli jako wyrafinowani demaskatorzy, niepokorni odszczepieńcy, bezwzględni prześmiewcy, bezkompromisowi tropiciele wszelkich iluzji, uroszczeń i ideowych mistyfikacji, moralni redukcjoniści, pesymiści rozczarowani światem i człowiekiem. Wszyscy oni nie tylko system akceptowali, ale zdawali się przyjmować humanistyczne przesłanie komunistycznej propagandy.

Skąd się brało takie zachowanie, tego do końca nie rozumiemy. Istnieje kilka tłumaczeń. O jednym wspomniałem już powyżej. Humanizm stanowił nie tyle akt głębokiej wiary ideologicznej, ile platformę walki ze znienawidzonym porządkiem zastanym. Demaskatorstwo stało się pasją tak wielką, iż zrodziło pewien rodzaj ślepoty pozwalający ignorować zło nowego systemu. Nienawiść do “starego” była czynnikiem tak silnym, że brano ją często za oddanie sprawie wyzwolenia człowieka, a więc humanizmu: Wolteriańska zasada ecrasez l’infâme, wielokrotnie później pojawiająca się pod różnymi odmianami w wieku dziewiętnastym i dwudziestym (od Ibsena po Girodoux i Brechta) angażująca całą destrukcyjną potencję twórczą jawiła się jako łatwo przekładalna – poprzez zwykłe zaprzeczenie – na pozytywną ideę obrony człowieka. W ten sposób idea humanizmu łączyła się z ideą rewolucji. Nienawiść do “starego” wyartykułowana w formie postulatu rewolucji lub jej apologii odbierała humanizmowi jego pierwotny prometejski sentymentalizm; odtąd humanizm przestawała być domeną marzycieli i wizjonerów, a stał się trudnym, nawet brutalnym lecz koniecznym zadaniem do wykonania. Rewolucja bez owej demaskatorskiej pracy intelektualnej nie byłaby możliwa, a humanistyczny horyzont, jakkolwiek daleki, dawał jej moralne rozgrzeszenie.

Na ile twórcy wierzyli w to, że ostateczny cel humanistyczny stanowi moralne usprawiedliwienie dla brutalności rewolucji, a na ile używali jego tylko jako wybiegu, tego nie wiemy. U różnych autorów różnie to wyglądało, aczkolwiek pojawiły się głosy, iż ów humanistyczny horyzont był zwykłą mistyfikacją, gdyż w głębi duszy intelektualistów fascynowała brutalność rozprawiania się ze “starym” i piękno rewolucyjnego barbarzyństwa; w Arkadię przyszłego komunizmu jako królestwa człowieka nikt już – poza kilkoma idealistami – nie wierzył. Dotyczyło to zarówno autorów zachodnich, którzy z satysfakcją patrzyli na gruntowne czyszczenie społeczeństwa ze szkodliwych anachronizmów, jak i intelektualistów polskich, z obrzydzeniem wspominających rzeczywistość przedrewolucyjną; świat porewolucyjny, przy wszystkich swoich wadach, posiadał tę zaletę, iż wyzwolono go od nawyków bezrozumu. W sytuacji upadku wszelkich uroszczeń i iluzji, w sytuacji załamania się tradycyjnych ideałów moralnych, akt rewolucyjny jawił się jako jedyny sensowny i realistyczny rodzaj działania politycznego.

Wyjaśnienie takie brzmi przekonująco, ale nie może być ono do końca prawdziwe. Nie jest więc według mnie prawdą, iż humanistyczna idea stanowiła wyłącznie pozór. Była ona natomiast niewątpliwie trudno uchwytna; trudności zaś brały się stąd, iż ów człowiek, dla którego domagano się komunizmu był rozumiany na wiele sposobów, a mało kto zadał sobie tyle trudu, by humanizmowi nadać konkretną treść. Mglistość ideału człowieka była na swój sposób wygodna. Raz pozwalała wstawiać się za strajkującymi robotnikami, czy za pozbawionymi ziemi chłopami, innym razem kazała myśleć w kategoriach ogólnoludzkiego braterstwa; raz człowieka reprezentował proletariusz, innym razem komisarz, jeszcze innym razem obywatel sprawiedliwego państwa przyszłości. Przeskakiwanie od konkretu do abstraktu, od jednostki do klasy społecznej, od teraźniejszości do przyszłości, od realności do ideału, było zabiegiem nagminnym i poniekąd nieuniknionym. Humanizm nie mógł się zamknąć w jakiejś wyraźnej i klarownej formule, bo wyrażał zbyt wiele aspiracji i celów.

Z drugiej wszakże strony jego jedność nigdy nie była kwestionowana. Dlatego właśnie idea humanistyczna mogła stanowić okoliczność rozgrzeszającą zbrodnie systemu komunistycznego, nawet wówczas gdy były one – wydawałoby się – oczywiste. Ustrój kapitalistyczny takiego przesłania nie niósł, a w każdym razie ogromna większość intelektualistów temu zaprzeczała; stąd komunizm w swojej fazie heroicznej miał w wymiarze ostatecznym wyższość nad kapitalizmem, nawet jeśli realnie – co niektórzy przyznawali – oferował mniejszy zakres wolności i nieco niższy poziom rozwoju gospodarczego. Gdy komunizm upadł, a jego zbrodni nie dało się już w żaden sposób rozgrzeszyć ani im zaprzeczyć, i gdy mówienie o “nieco niższym” poziomie wolności i zasobności przechodziło przez usta tylko komunistycznym dinozaurom, idea humanizmu okazało jeszcze raz swoją skuteczność służąc wykazaniu, iż system ten nie zasługiwał na całkowite potępienie.

Komunizm nie był dobry – tyle przyznawano – ale w żadnym razie nie pozwalano go zestawić z faszyzmem. Kiedy w latach osiemdziesiątych znana amerykańska pisarka – ciesząca się reputacją wyrafinowanej estetki (co nie przeszkodziło jej kilkanaście lat wcześniej napisać apologii Wietnamu Północnego) – nazwała komunizm “faszyzmem z ludzką twarzą”, wywołała w swoim środowisku liczne komentarze, gdyż powiedziała rzecz w tej grupie moralnie niesłychaną. Coś takiego mogli mówić jedynie zimnowojenni doktrynerzy, natomiast w ustach Susan Sontag brzmiało to jak intelektualna prowokacja. Lecz dotyczyło to jedynie części wypowiedzi. Niesłychaną rzeczą było bowiem zrównanie komunizmu z faszyzmem, natomiast co do tego, że komunizm z samej swojej istoty ma “ludzką twarz” to wydawało się myślą mało kontrowersyjną. Podobną reakcję mogliśmy niedawno obserwować w komentarzach na temat francuskiej Czarnej księgi komunizmu, gdzie gwałtownie protestowano przeciw stawianiu na jednej płaszczyźnie obu ustrojów argumentując właśnie przez odwołanie się do humanistycznego przesłania komunizmu, które choć odległe od komunistycznej praktyki, ma jednak pewne konsekwencje nobilitujące; samo źródło moralne pozostało czyste.

Komunizm nie został więc obłożony całkowitą anatemą. Opory przed jednoznacznym jego potępieniem nie słabną, mimo że trudno znaleźć dzisiaj obrońców ZSRR, centralnego planowania, łagrów, czy dyktatury proletariatu . Potępienie to, ilekroć się pojawia, bywa często warunkowe, gdyż towarzyszy mu oczekiwanie, iż jednocześnie potępi się inne rzeczy. Formuły tu są różne: “komunistyczny terror był zły, ale przecież w Ameryce też istniał maccarthyzm”; “w komunizmie doszło do strasznej degradacji człowieka, ale nie zapominajmy, iż niemało degradował człowieka dziki kapitalizm”; “w komunizmie były łagry, ale okrutne obozy organizowali też Anglicy i Belgowie w swoich koloniach”, itd. Takich zastrzeżeń nikt oczywiście nie formułuje w odniesieniu do faszyzmu. Nikt nie uzależnia potępienia terroru nazistowskiego czy Oświęcimia od jednoczesnego potępienia Kołymy; nikt nie żąda, by uznać za nikczemną dejudaizację kultury III Rzeczy tylko łącznie z taką samą oceną stalinizacji kultury w ZSRR czy Polsce.

To dwuznaczne stanowisko wobec komunizmu zarysowało się dawno, właściwie od tego momentu, gdy fakty dotyczące rzeczywistości komunistycznej nie mogły być już podważone. Ukształtowała się wówczas postawa, którą nazwano anty-antykomunizmem; anty-antynazizm – dodajmy – nigdy nie powstał. W jego efekcie postawa antykomunistyczna nadal postrzegana jako coś nagannego, choć z innych, bardziej tajemniczych powodów. Poprzednio była ona dyskwalifikująca, gdyż godziła w komunizm czyli największe osiągnięcie humanizmu. Obecnie nie przestała być dyskwalifikująca, jakkolwiek tym razem powody raczej insynuowano niż je formułowano. Pojawiły się i nadal pojawiają sugestie, iż istnieje jakieś powinowactwo duchowe między komunistą a antykomunistą, że antykomunizmu trzeba się strzec, bo stanowi on niemal zwierciadlane odbicie komunizmu. Doszło do sytuacji paradoksalnej: okazało się, że komunizm był zły, ale niezależnie od tego jak bardzo byłby zły, antykomunizm nigdy nie był dobry. Ludzie, którzy ulegali komunizmowi przez długie lata byli wreszcie skłonni przyznać się do błędu, lecz swój krytyczny impet – pełen hałaśliwej pogardy – kierowali głównie przeciw antykomunistom. Zjawisko to występowało w skali masowej na Zachodzie, ale miało ono też swój odpowiednik w Polsce. Na Zachodzie piętnowano antykomunizm jako formę serwilizmu wobec własnej władzy, uznając najpewniej, iż poparcie dla amerykańskiej polityki zagranicznej stanowi okoliczność bardziej kompromitującą niż popieranie polityki ZSRR, Wietnamu, czy Kuby. Także znaczna część polskiej inteligencji, potulna wobec reżymu, nawet wówczas gdy słabł i stawał się własną karykaturą, odnalazła w sobie w nowej rzeczywistości niezwykłą potrzebę wywyższania się ponad antykomunizm i antykomunistów. Z jakichś powodów długotrwała apologia ustroju sprawiedliwości społecznej traktowana jest przez nich jako doświadczenie cywilizujące, natomiast w antykomunizmie widzą rodzaj barbarzyństwa. Z licznych przykładów wymienię tylko jeden: tygodnik PolitykaPolityka, niezmiennie – mimo swojej serwilistycznej przeszłości – trwający w dobrym samopoczuciu i dziś ostentacyjnie pogardliwy wobec antykomunizmu[2].

III.

W zachowaniach powyższych zauważamy wyraźne przejawy grupowego konformizmu, zjawiska dobrze znanego i wielokrotnie opisywanego w historii intelektualistów jako warstwy społecznej. Przekreślenie wartości komunizmu oznaczałoby załamanie całej wielkiej mitologii moralnej, którą przyswoiła sobie – a poniekąd także stworzyła – liczna rzesza intelektualistów. Stąd ktokolwiek chciał walczyć z ideą i praktyką komunizmu musiał zmagać się z gęstą siecią mitologicznych uproszczeń, przesądów i stereotypów, jakie jednoczyły środowisko intelektualne. Mówiąc po prostu, nie ma zjawiska uwikłania intelektualistów w komunizm bez zjawiska grupowego konformizmu; nie ma walki z tym uwikłaniem bez uciążliwego i niewdzięcznego zmagania się z agresywnymi mitologiami tej klasy. Każdy intelektualista-antykomunista toczyć więc musiał boje nie tylko z wpływami ideologii partii komunistycznych i Związku Radzieckiego, ale z liczną rzeszą swojej grupy. Widać to na przykładzie Orwella, który całe swoje życie przeciwstawiał się niezdrowej i dusznej atmosferze swojego środowiska w czasach, kiedy jego presja była szczególnie nieznośna a zakłamanie nie miało sobie równych.

Podatność na stereotypy klasy intelektualnej to zjawisko samo w sobie godne analizy, choć wykracza ono poza ramy niniejszego tekstu. Odnotować trzeba wszakże, że było ono możliwe między innymi z tego powodu, iż środowiska intelektualne to warstwy mocno zhierarchizowane. Mówienie o “intelektualistach” jako grupie jednorodnej jest więc – wypada zauważyć -zawsze uproszczeniem, i to nie tylko w tym sensie, iż w każdej epoce znajdujemy przykłady ludzi, którzy myśleli samodzielnie, a flirt z komunizmem, nawet w formie rozcieńczonej, nie był nigdy zjawiskiem bezwyjątkowym. Jest ono uproszczeniem, ponieważ tak naprawdę tylko nieliczni z tej grupy tworzą idee, natomiast ogromna większość mniej lub bardziej wiernie poddaje się dominującym nastrojom. Poważne błędy popełnione przez wybitne jednostki nie były nigdy przedmiotem głębszej refleksji prowadzącej ewentualnie do korekty, ponieważ za tymi błędami szły reakcje naśladowcze o szerokim zasięgu i silnej presji. Błąd nie ograniczał się więc do kompromitującej wypowiedzi konkretnego pisarza, malarza czy kompozytora; za nim szły opinie rozpowszechniane w prasie, materiały dziennikarskie, publicystyka, recenzje, przewartościowania środowiskowe, polityka wydawnicza, a nawet system edukacji. Tworzyła się od razu wielka machina ideowa, która utrwalała pewien rodzaj stereotypu i czyniła go nieczułym na presje rzeczywistości.

Powstała tutaj zależność podwójna. Z jednej strony, błędne idee wybitnych jednostek stały się inspiracją dla wielu intelektualistów średnich i kiepskich, którzy z tych idei uczynili fakt społeczny. Z drugiej strony, ów fakt społeczny miał skutki paraliżujące, gdyż utrudniał żywszą wymianę myśli, a z przyjętych koncepcji czynił oczywistości nie do podważenia. Dlatego dynamika rozwoju środowiskowych mód intelektualnych, stereotypów i fascynacji nie pokrywała się z dynamiką zdarzeń historycznych. Fakty historyczne, na przykład, mogły jednoznacznie świadczyć o niegodziwości komunizmu, lecz to nie przekładało się automatycznie na jakiekolwiek zasadnicze zmiany w orientacjach intelektualnych. Radykalne konwersje z komunizmu na antykomunizm – te, które stały się głośne – dotyczyły względnie małej liczby osób. Reszta reagowała raczej konserwatywnie, dokonując skromnych modyfikacji kilku tez, lecz utrzymując ogólne stanowisko ideowe. Stanowi to swoisty paradoks, że polityczny radykalizm jako orientacja intelektualna sam nie podlega radykalnym zmianom, lecz raczej konserwatywnemu ciążeniu do zachowania.

To tłumaczy światopoglądową ciągłość zachodniej klasy intelektualnej. Charakterystyczne jest więc, iż zmiany w systemie komunistycznym w latach pięćdziesiątych, które potwierdziły zbrodniczość systemu (na przykład na dwudziestym zjeździe radzieckiej partii komunistycznej) miały jedynie krótkofalowy skutek. Już dziesięć lat później doszło w niemal całym świecie zachodnim do eksplozji politycznego radykalizmu, gdzie hasła komunistyczne lub quasi-komunistyczne pojawiły się z całą mocą tak jakby nic wcześniej się nie stało, a wraz z nimi doszło do nowej fali afektu do Chin, Kuby, Albanii czy Wietnamu Północnego, do koncepcji jednostronnego rozbrojenia Zachodu, do historycznego rewizjonizmu aprobatywnego wobec polityki Związku Radzieckiego, itd. Nie byłoby to możliwe gdyby nie owa machina, i gdyby nie istniał głęboko zakorzeniony w intelektualnym system ideowych preferencji. Profesorowie i publicyści przyjęli nowe hasła jako swoje i łatwo się z nimi utożsamili, mimo że uprzednio sami nie wykazywali ochoty pójścia na barykady. Gdy już jednak tacy ochotnicy się pojawili, większość kadry uniwersyteckiej ich poparła, uznając, iż odżywa, chwilowo uśpiona, tradycja rewolucji w imię ideałów humanistycznych.

To tłumaczy, dlaczego wielkie wydarzenia z historii komunizmu – a było ich niemało – które ten system kompromitowały, miały jedynie ograniczony wpływ na obniżenie jego popularności w sferach intelektualnych. Od procesów moskiewskich i głodu na Ukrainie, przez pakt Ribbentrop-Mołotow, Katyń, politykę represji w Europie Wschodniej, tajne przemówienie Chruszczowa, Budapeszt 56, Pragę 68, chińską rewolucję kulturalną, Archipelag Gułag Sołżenicyna, Afganistan, aż po Solidarność i annus mirabilis 1989 – mamy z jednej strony wykruszanie się rzesz ortodoksyjnych komunistów wśród zachodniej klasy intelektualnej, ale z drugiej, utrwalanie się w niej schematów myślenia lewicowego oraz nasilenie postawy anty-antykomunistycznej. Im bardziej rzeczywista natura komunizmu stawała się widoczna i trudniejsza do zakwestionowana, tym więcej powodów znajdowano dla łagodniejszego i życzliwszego traktowania jego historii i jego teraźniejszości.

Ten proces – wbrew pozorom – nie ma w sobie niczego zagadkowego jeśli pamiętamy o obyczajowości klasy intelektualnej. W ścisłym sensie klasa ta nie jest elitą, jeśli pod tym słowem rozumieć grupę o szczególnych możliwościach umysłowych i artystycznych, posiadającą wynikające stąd obowiązki wobec całego społeczeństwa. Rzecz nie tylko w tym, że wybitni twórcy stanowili mniejszość, a przeciętni – większość. Chodzi o to, że owa większość jest od pewnego czasu wyjątkowo liczna – i ma tendencję rosnącą – co praktycznie unieważnia jej elitarny status. Na fali umasowienia edukacji grupa intelektualna przybrała charakter prawie masowy, daleko wykraczając poza proporcje, jakie racjonalnie możemy przyznać elicie, czyli pewnej arystokracji umysłu i wyobraźni. Stąd jej zachowania nie tylko polegają na imitowaniu poglądów ludzi wybitnych, a więc elity rzeczywistej (nawet jeśli ta głosi idee błędne), lecz często przypominają zwykłe zachowania masowe z reakcjami stadnymi, uleganiu dominującym nastrojom, itd., tyle tylko, że opatrzone ideologicznym uzasadnieniem. Obyczajowość klasy intelektualnej da się zatem lepiej wyjaśnić kategoriami socjologicznymi opisującymi zachowania dużych zbiorowości, niż kategoriami ściśle intelektualnymi opisującymi związki między ideami. Jej rozmiar jest w każdym razie na tyle wielki, by wykluczyć zjawisko masowych transformacji światopoglądowych pod wpływem presji rzeczywistości lub siły argumentacji. Wielka przewaga liczbowa niższych i średnich warstw tej klasy każe widzieć w jej zachowaniach – podobnie jak w zachowaniach innych grup społecznych, takich jak robotnicy, rolnicy, przedsiębiorcy – utrwalone nawyki, inercję przyzwyczajeń, rutynę, skłonność do zachowania ciągłości.

Od dłuższego czasu obserwujmy zadziwiającą sprzeczność między obyczajowością intelektualistów a ich ideologią. Obyczajowość opiera się na grupowym konformizmie i ciągłości politycznych preferencji, podczas gdy ideologia głosi pochwałę rewolucji, buntu i kontestacji. Ta sprzeczność nie bywa dostrzegana i nadzwyczaj rzadko staje się przedmiotem refleksji. Jej występowanie okazało się jednak nadzwyczaj korzystne dla recepcji komunizmu. Komunista był zwykle – i nierzadko nadal jest – kojarzony z postawą buntowniczą, przez co mógł liczyć na jakiś element sympatii. Jeśli był on członkiem partii komunistycznej będącej w opozycji, to zasługiwał na sympatię jako obrońca ludu przeciw niesprawiedliwemu reżymowi. Jeśli sam był członkiem takiego reżymu, to też nie znajdował się na pozycji całkowicie straconej: reprezentował wszak – takie było standardowe tłumaczenie roli przywódców sowieckich – siłę modernizującą zwróconą przeciw niesprawiedliwym strukturom tradycji. Okazywanie sympatii komunistom i komunizmowi wydawało się nobilitować również intelektualistów, gdyż ich samych stawiało w sytuacji buntowników, a w każdym razie rzeczników sprzeciwu. W komunistach – podobnie jak w anarchistach, kontestatorach, hunwejbinach, hippisach, czerwonych Khmerach, czy ekscentrykach – widzieli częściowe urzeczywistnienie własnych pragnień i odbicie, choćby blade i zdeformowane, własnych ideałów. Ale marzenie o buncie – rozłożone na głosy licznych i coraz liczniejszych rzesz intelektualistów, przefiltrowane przez środowiskowe schematy, przez mieszczańską stabilność egzystencji, przez biurokratyczne struktury uniwersytetów, mediów czy organizacji, przez koteryjne uzależnienia i nieformalne związki podległości – zmieniło się w swoje przeciwieństwo i dało w efekcie intelektualny konformizm. Powstanie komunizmu, jego trwanie oraz finalny upadek niewiele w tej obyczajowości zmieniły.

IV.

Powyższe uwagi w większości dotyczyły stosunku, jaki do komunizmu mieli intelektualiści zachodni. Jak dalece różnili się od nich intelektualiści polscy? Niewątpliwie o różnicy decydowała sytuacja, w jakiej się znajdowali. Komunizm nie był odległą rzeczywistością, którą odwiedzało się na zaproszenie reżymowych organizacji kulturalnych i oglądało z perspektywy stołu zastawionego kawiorem i wódką. Stanowił on świat realny, którego trudno było nie dostrzegać, nawet przy wielkim ideologicznym zaczadzeniu. Stąd pytanie o uwikłanie polskich intelektualistów brzmi nieco inaczej niż pytanie o uwikłanie intelektualistów zachodnich. Brzmi ono: w jaki sposób intelektualiści polscy mogli tak głęboko zaangażować się w komunizm skoro jego nędza i niegodziwość stanowiła ich codzienne doświadczenie?

Na to pytanie, jak wiadomo, istnieją dwie główne odpowiedzi. Pierwszą z nich udzielił przed półwieczem Czesław Miłosz w swoim Zniewolonym umyśle, gdzie dowodził, że aprobata dla komunizmu miała charakter intelektualny. Polska inteligencja, przekonana o końcu kultury zachodniej, poddała się wierze w konieczność historyczną, której nieuniknionym urzeczywistnieniem był komunizm. Innej odpowiedzi udzielili polemiści Miłosza – tacy jak Gustaw Herling-Grudziński czy Zbigniew Herbert – według których aprobata dla nowego ustroju nie wynikała z jakiejś intelektualnej formuły, lecz ze strachu przed komunistycznym terrorem. To strach uaktywnił wszystkie moralne słabości ludzi, indywidualne i środowiskowe; to on doprowadził do kłamstwa, lizusostwa, donosicielstwa, kolaboracji oraz moralnej i intelektualnej degradacji.

Zanim przejdziemy do skomentowania każdej z tych hipotez, zauważmy, iż obie – co oczywiste – częściowo się wykluczają oraz – co bywa zapoznane – częściowo ze sobą łączą. Wykluczają się, ponieważ wedle pierwszej intelektualiści aprobując system nie wiedzieli, czym on naprawdę jest, natomiast wedle drugiej, doskonale o tym wiedzieli, lecz zostali zmuszeni do jego apologii. Z drugiej strony obie hipotezy pozostają w ścisłym związku ze sobą, jako że w przypadku intelektualistów – bardziej niż w przypadku jakiejkolwiek innej grupy – błąd intelektualny wiąże się z klęską moralną.

Ten ostatni wątek coraz rzadziej bywa podnoszony; próbuje się go unieważnić argumentem, iż całe społeczeństwo uległo komunizmowi, a więc intelektualiści nie ponoszą jakiejś szczególnej winy. Jest to wszakże argument wadliwy. Łatwo zauważyć, iż czym innym było kolaborowanie z komunizmem, a czym innym kolaborowanie z komunistyczną ideologią. Ludzie wstępujący do PZPR-u mogli znajdować, i często znajdowali schronienie przed ideologią w domu, w rodzinie, w życiu wewnętrznym. Była to – temu się nie da zaprzeczyć – sytuacja wysoce demoralizująca, ale z drugiej strony pozwalała zachować psychiczną higienę i oddzielić na osobisty użytek prawdę od kłamstwa. Robotnicy, sekretarki, urzędnicy (choć w znacznie mniejszym stopniu nauczyciele) mogli więc prowadzić dwa życia: jedno zakłamane – publicznie, a drugie względnie prawdziwe – prywatnie.

Przekleństwem intelektualistów było to, iż mieli tylko jedno życie. Jeśli ktoś pisał wiersz pochwalny o Stalinie lub przekonywał publicznie do przyjaźni polsko-radzieckiej, to sprawiał wrażenie, iż czynił to całym swoim jestestwem. Kto w ten sposób – wkładając w to całą swoją indywidualność i angażując samą istotą swojego zawodu opartego na słowie – głosił własnym słowem pochwałę komunizmu, ten nie mógł mieć drugiego życia. Groziłoby to rozszczepieniem osobowości i moralnym samounicestwieniem. Intelektualiści oddali więc komunizmowi, szczerze lub nie, znacznie więcej ze swojej osobowości niż inni ludzie. Błąd intelektualny okazał się nadzwyczaj kosztowny, gdyż sytuował ich znacznie niżej od tych, którym mieli przewodzić. Błąd ten odebrał im nawet ten niewielki margines swobody, jaki zdołali zachować inni.

Niekiedy próbuje się bronić prokomunistycznych intelektualistów (pisałem o tym powyżej) dowodząc, iż ich decyzja intelektualna – aczkolwiek błędna – wynikała ze szczerego humanistycznego odruchu. Jednak autentyczność odruchu humanistycznego nie stanowi okoliczności usprawiedliwiającej, gdyż błędna decyzja miała poważny wpływ na inne grupy społeczne. Intelektualiści i artyści byli jedynymi, którzy mieli możliwość przeniknąć do życia prywatnego innych ludzi nie przemocą, ale za ich własnym przyzwoleniem. Przed ideologią Trybuny Ludu czy radia, przed ogłupiającymi przemówieniami propagandowymi można było się bronić. Kto wiedział, że komunizm jest przekleństwem ten oficjalną propagandę po prostu ignorował. Trudniej było bronić się przed taką propagandą, za którą stały wypowiedzi wybitnych artystów, pisarzy, czy akademików. Jakaś cząstka geniuszu Tuwima zawarta w jego serwilistycznych enuncjacjach docierała do umysłów i serc jego czytelników. To samo dotyczy innych poetów, pisarzy, czy filozofów. Intelektualiści swoim akcesem do komunizmu wywoływali wśród ludzi wrażenie, iż w ideologii komunistycznej jest jeszcze jakieś drugie dno, jakaś głębsza warstwa mądrości, która niczym skarb tkwi pod ohydą komunistycznej codzienności, i że maluczcy tego świata są zbyt krótkowzroczni, by go dostrzec.

Grzechy intelektualistów – nawet jeśli stał za nim wyłącznie błąd intelektualny – nie ograniczały się do tego, co się działo z nimi samymi, ale także obejmowały to, co działo się z odbiorcami ich dzieł. Jest dzisiaj w dobrym tonie chwalenie się – a czynią to zarówno dawni funkcjonariusze komunistyczni w rodzaju Adama Schaffa, jak i redaktorzy Polityki, jak i obrońcy wybitniejszych postaci naszej kultury – pojedynczymi aktami niepokory w całej historii realnego socjalizmu, albo dodatnim saldem w grze z ustrojem komunistycznym. Coraz bardziej umyka świadomości intelektualistów – zarówno z pokolenia młodszego, jak i starszego – fakt realnych szkód, jakie duża część z nich wyrządziła w PRL-u nie tylko polskiej humanistyce czy kulturze umysłowej, ale poszczególnym ludziom. Owi inżynierowie dusz ludzkich starali się ingerować w ich życie wewnętrzne, a więc w jedyną sferę, jaka mogła dawać ochronę tym, którym przyszło żyć w komunizmie. Mieszali w umysłach, siali wątpliwości, pragnęli przy pomocy swojego autorytetu wybić ludzi z elementarnej pewności, że zło jest złem a dobro dobrem, i wreszcie, co nie najbłahsze, odbierali ludziom tę nadzieję, jaka płynie z wiary, że zło nie może mieć po swojej stronie rzeczników mądrości i piękna.

V.

Obie hipotezy – Miłosza z jednej strony, a Herlinga i Herberta z drugiej – zasługują na uwagę poważniejszą niż ta, jaką im poświęcono; obie mają również niebanalne konsekwencje dla czasów dzisiejszych. Zacznijmy od pierwszej z nich.

Hipoteza Miłosza – mimo popularności Zniewolonego umysłu – nigdy nie była u nas przedmiotem poważniejszej dyskusji i nie próbowano jej zweryfikować. Nie odpowiedziano na pytanie, jak liczna grupa twórców uległa fascynacji koniecznością dziejową oraz jak dalece wpłynęło to na stosunek do komunistycznej rzeczywistości. Książka mniej interesowała polskich czytelników z racji przedstawionej hipotezy, a bardziej z powodu zawartych tam czterech portretów psychologicznych polskich pisarzy. Sporo komentarzy wywołała też kategoria “ketmana”, która niewątpliwie nadawała pewnej szlachetności mało chwalebnym działaniom intelektualistów; kazała w nich widzieć element gry polityczno-intelektualnej, którą wprawdzie można było przegrać, lecz samo jej podjęcie świadczyło o wewnętrznym męstwie.

Kłopot z hipotezą Miłosza polega nie tylko na tym, iż mogą być trudności z jej zweryfikowaniem; wydaje się nawet, iż bardziej opisuje ona własne duchowe rozterki autora związane z koniecznością historyczną niż sposób myślenia polskiej inteligencji tamtych lat[3]. Poważniejszy kłopot tkwi w czym innym. Jeśli uwikłanie w komunizm wyniknęło z pewnego błędu intelektualnego, to naturalnym byłoby oczekiwanie jego naprawienia. Innymi słowy, naturalnym byłoby oczekiwanie, iż analiza tego błędu, a tym samym analiza komunizmu będzie absorbować znaczną część polskich intelektualistów przez następne lata i stanie się dla nich ważnym wyzwaniem. Otóż nic takiego się nie stało[4]. Refleksja nad komunizmem jest w Polsce nikła, a nieliczne książki, jakie powstały zostały napisane przede wszystkim na emigracji. Jeśli więc nasi pisarze, artyści i naukowcy popełnili błąd intelektualny angażując się mocno w komunizm – co jak wiadomo, nie stanowi rzadkości w tym stuleciu – to rzeczą bardziej zastanawiającą od tego zaangażowania stanowi niechęć do refleksji nad nim. Namysł nad tym, co się zrobiło źle stanowi wszak standardową reakcję intelektualną na wszelkie błędy. A że takie działanie nie zostało podjęte, można domniemywać, iż polska inteligencja albo nie zgadza się z tezą, iż angażując się w komunizm popełniła błąd intelektualny, albo nie zrozumiała jeszcze natury popełnionego błędu.

W świetle powyższego staje się zrozumiałe, dlaczego doszło w efekcie do rzeczy, która nie przestaje zdumiewać piszącego te słowa, ale która najprawdopodobniej nie zdumiewa w Polsce nikogo innego, a mianowicie, że komunizm – wraz ze swoim politycznym upadkiem – zniknął z horyzontu poznawczego polskich intelektualistów. Nie tylko nikt się nim nie zajmuje, ale można odnieść wrażenie, iż doświadczenie komunistyczne w ogóle przestało pobudzać wyobraźnią myślicieli i artystów; zostało najwidoczniej uznane za coś zamkniętego, nieinteresującego, wręcz nudnego, treściowo sterylnego, stosownego jedynie dla umysłów topornych lub obsesyjnych. Ktoś, kto nie znałby Polski i chciał na podstawie, na przykład, współczesnej naszej literatury zrekonstruować zbiorowe doświadczenie ostatnich dekad, ten nigdy by się domyślił, iż przez niemal pół wieku żyliśmy w ustroju komunistycznym i dopiero niedawno z nim się rozstaliśmy. Kiedy komunizm istniał, nie było zewnętrznych warunków do jego analizowania; uniemożliwiała to cenzura, trudny dostęp do źródeł, itd. Kiedy ustrój upadł, nikt się nim – poza historykami – nie zajmuje, bo przecież go już nie ma. Co więcej, pojawiły się za to elementy anty-antykomunizmu, przypominającego swój zachodni odpowiednik. Polscy intelektualiści, mający inne doświadczenie niż ich zachodni koledzy, doszli – a przynajmniej niemała ich część – do podobnego stanu ducha, który pozwala nie tylko unieważnić problem komunizmu, ale stworzyć wokół rozważań nim atmosferę nieprzychylności i podejrzliwości.

Owo “wybranie przyszłości” przez dzisiejszych intelektualistów ma jeszcze i tę złą stronę, że wraz z zarzuceniem analizy błędu intelektualnego tracą oni szansę wniesienia czegoś istotnego do problematyki fundamentalnej dla całej kultury zachodniej. Jeśli prawdziwa jest teza o mocnym osadzeniu komunizmu w dziedzictwie europejskim oraz jeśli, jak sugerowałem powyżej, duch rewolucji oraz idea humanizmu nadal inspirują współczesne myślenie, to przez zamknięcie się na analizę intelektualnych związków naszej kultury z komunizmem polscy autorzy zrezygnowali z uczestnictwa w ważnym dramacie współczesności lub uznali, że nie mają nic do powiedzenia. W ten sposób dochodzi do zmarnowania jednego z najbardziej interesujących poznawczo doświadczeń zbiorowych[5]. Czasy oczywiście nie są generalnie przychylne takim rozważaniom, i być może nasi autorzy poddali się dominującej atmosferze oraz środowiskowym modom. Jakiekolwiek byłyby przyczyny, wypada żałować, iż niewiele zrobiono dla naświetlenia intelektualnego błędu, a tym samym, intelektualnych podstaw komunizmu. Książka Miłosza i zawarta tam hipoteza pozostają praktycznie jedynym liczącym się głosem w tej kwestii.

Do pewnego stopnia wygodniejsza dla intelektualistów byłaby hipoteza tłumacząca oddanie komunizmowi strachem i moralnym upadkiem. W trudnych sytuacjach ludzie zachowuję się często mało chwalebnie, a gdy warunki wrócą do normy, okazują oni lepszą część swojego charakteru. Hipoteza ta kompromitowałaby intelektualistów moralnie – i jak wszyscy, którzy znaleźli się w takiej sytuacji, mogliby oczekiwać przebaczenia – natomiast nie kompromitowałaby ich intelektualnie; działali wszak w sytuacji terroru i, zdając sobie sprawę z niegodziwości ustroju, byli zmuszani do robienia rzeczy niegodnych. W sytuacji wolności – należy domniemywać – działaliby inaczej.

Ale na taką interpretację jest jeszcze mniejsza zgoda wśród zainteresowanych, i to bynajmniej nie z powodu jej oczywistej słabości. Słabość ta polega na zminimalizowaniu elementu intelektualnego jako ważnej składowej akceptacji komunizmu; trudno wszak sobie wyobrazić, by w przypadku intelektualistów taki element pierwotnej akceptacji był całkowicie nieobecny. Przeczy temu fakt, że komunizm przyjmowali radośnie twórcy zachodni, którzy żadnemu terrorowi nie byli poddani. Przeczy temu również inny fakt, a mianowicie że gdy terror zniknął, nie zniknęła niczym nie wymuszona spontaniczna apoteoza komunistycznej ideologii. Oczywiście wszystko można tłumaczyć ludzką słabością, ale nie sposób uwierzyć, by jakiś ładunek pozytywnego zaangażowania ideowego nie odgrywał roli.

Odrzucenie tej hipotezy wynika z faktu, iż intelektualiści nie są w ogóle skłonni rozważać swojego postępowania w kategoriach moralnego upadku i refleksji nad nim. Książki – nieliczne – publikowane na ten temat i pokazujące moralną małość intelektualnych utrwalaczy ustroju spotykają się z wyraźną wrogością. Gdy Zbigniew Herbert w wywiadzie z Jackiem Trznadlem powiedział kilka ostrych słów pod adresem swoich kolegów za ich postępowanie w okresie minionym, naraził się niemal całemu środowisku. Pisarze poczuli się dotknięci i byli oburzeni tak formą jak i treścią wypowiedzi. Można to oczywiście tłumaczyć psychologicznie, a można także – jak zasugerowałem na początku niniejszego szkicu – domniemywać, iż sądzą, że ich wcześniejsze winy zostały odkupione późniejszą postawą oporu wobec komunizmu. Taki argument w każdym razie – nawet jeśli nie bywa otwarcie wypowiadany – wydaje się najbardziej stosowny i najmocniejszy.

Istotnie, lata osiemdziesiąte zapiszą się jako chlubna karta polskich intelektualistów. Środowisko w znaczącej swojej części nie poddało się stanowi wojennemu w kulturze i w myśleniu, i zaangażowało w niezależną działalność edukacyjną oraz wydawniczą. W tych czasach dość ponurych życie intelektualne, stając się bastionem oporu, wzmacniało duchowo tych, którzy w jakiś sposób z niego korzystali oraz dawało poczucie moralnej regeneracji. Dobroczynne skutki zaangażowania twórców w kulturę niezależną trudne są do przecenienia. Imponuje również odwaga ludzi – najpierw nielicznych w latach siedemdziesiątych, a później w następnej dekadzie coraz liczniejszych – którzy narażając się na represje sprzeciwiali się ideologii komunistycznej i instytucjom jej służącym.

Ówcześni krytycy tego środowiska, tacy jak Mirosław Dzielski i Bronisław Łagowski, dowodzili wszakże, iż opór miał przede wszystkim charakter moralny – wręcz moralistyczny – a w mniejszym stopniu wiązał się z intelektualną samodzielnością i poważnym ruchem myśli. Nie zrodził on w każdym razie wielu doniosłych osiągnięć pozwalających wniknąć w istotę komunizmu. Moralne odrzucenie – odruch niewątpliwie autentyczny – korzystało w warstwie intelektualnej z idei, które stworzyli myśliciele zachodni (od Hanny Arendt do Alaina Besançona), nie wnosząc do nich, poza siłą przeżywania żywiącą się uproszczeniami, żadnych nowych treści. Owa siła przeżywania – która miała mieć skutki oczyszczające – była prawdopodobną przyczyną nie tylko oburzenia na wypowiedź Herberta, ale w ogóle na gniewne reakcje, jakie się wówczas pojawiły na wzmianki o przeszłym zaangażowaniu. Już wtedy deprecjonowano jakąkolwiek wartość poznawczą takich rozważań nazywając je “pornografią”.

Hańba domowa, która wówczas się ukazała – a niedługo także inne książki (na przykład wspomnienia Jacka Kuronia) – a która miała rzucić pewne światło na cały problem, przyniosła, mimo obfitości interesującego materiału, pewne rozczarowanie. Niektórzy z indagowanych autorów odpowiadali – ku osłupieniu części czytelników – że dostrzegali pewną ciągłość moralną łączącą akt zaangażowania w komunizm z aktem zaangażowania w opozycję przeciw komunizmowi. W jednym i w drugim przypadku było to to samo pragnienie niesienia pomocy człowiekowi, a więc to samo przesłanie humanistyczne. Autorzy – stawiając tak niezwykłą tezę – najpewniej pomylili poczucie ciągłości własnej tożsamości z ciągłością moralną swoich czynów. Jeśli szczerze wierzą, że taka ciągłość by istniała, i opór przeciw komunizmowi miał za sobą taką samą motywację moralną co komunistyczny entuzjazm, to nie tylko podważają moralny sens swojej wspaniałej postawy w latach osiemdziesiątych, nie tylko odrzucają tezę o moralnym upadku w latach triumfującego komunizmu, ale sugerują, by patrzeć na nich wówczas nie jak na intelektualistów, ale jak na naiwnych prostaczków, którzy po prostu chcieli dobrze i nic więcej ich nie obchodziło.

Owa ucieczka od zarzutu moralnego upadku w moralną naiwność, a więc poniekąd i niewinność, jest nie tylko mało przekonująca, ale dezawuuje późniejsze dokonania. Przyjmując, że poparcie dla komunizmu było przypadkową konsekwencją silnej motywacji moralnej, musimy przyjąć, iż opór przeciw komunizmowi był również przypadkową konsekwencją tej samej silnej motywacji moralnej. A skoro impuls oporu przeciw komunizmu i impuls aprobaty komunizmu był tym samym impulsem humanistycznym, to potwierdza to, co już skonstatowaliśmy poprzednio: impuls humanistyczny jest nieprzewidywalny i nie ma gwarancji ku jakim celom zwróci się w przyszłości. Obserwując życie współczesne, w Polsce i na zachodzie, musimy dojść do wniosku, że impuls ten w środowisku intelektualistów nie osłabł, a oni sami mają nadal pełne ręce roboty. Nie wiemy jednak, czy za parę lat, podtrzymując wierność tej samej motywacji moralnej, będą skłonni zaaprobować konsekwencje swoich dzisiejszych działań.

[1] Literatura dotycząca tego problemu jest niezmiernie bogata. Oto najważniejsze pozycje: Kravchenko versus Moscow, London & New York: Wingate 1950; Raymond Aron, L’Opium des intellectuels, Paris: Calmann-Lévy, 1955; George B. de Huszar (red.), The Intellectuals, Glencoe, Ill: Free press 1960 (m.in., teksty Friedricha Hayeka, Golo Manna, Petera Vierecka, Ortegi y Gasseta, Bertranda de Jouvenela, Seymoura Martina Lipseta, George’a Orwella i wielu innych); Thomas Molnar, The Decline of the Intellectual, Cleveland & New York: The World Publishing Company, 1961; David Caute, The Fellow-Travellers, London: Weidenfeld &Nicolson 1973; George Watson, “Were the Intellectuals Duped? The 1930s Revisited”, Encounter, December 1973 (przedruk w: G. Watson, Politics and Literature in Modern Britain, London: Macmillan 1977, ss. 46-70); Edward Shils, “Intellectuals and Their Discontents, American Scholar, Spring 1976, ss. 181-203; Paul Hollander, Political Pilgrims; Travels of Western Intellectuals to the Soviet Union, China, and Cuba 1928-1978, New York: Harper, 1981; Tony Judt, Past Imperfect. French Intellectuals 1944-1956, Berkeley: University of California Press 1992; François Furet, Przeszłość pewnego złudzenia, Warszawa: Volumen 1996.

[2] Patrz moja polemika dotycząca w tej kwestii z jednym z publicystów Polityki opublikowana w Życiu (11 lipca 1997).

[3] Pisałem o tym w mojej własnej analizie Zniewolonego umysłu, jaką przedstawiłem na marginesie komentarza do korespondencji między Miłoszem a Wańkowiczem. Szkic ukazał się w podziemnej Arce, a następnie został opublikowany w zbiorze esejów Bez gniewu i uprzedzenia (Paryż 1989).

[4] Jedyny wyjątek, jaki pamiętam, to eseistyka Kołakowskiego w latach sześćdziesiątych oparta, z grubsza, na przeciwstawienie kapłana i błazna: istotą komunizmu było intelektualne kapłaństwo, podczas gdy obroną przed nim jest postawa intelektualnego błazeństwa. Cokolwiek złego nie powiedzieć o tym pomyśle, przynajmniej stanowi on jakąś próbę zmierzenia się z problemem. Szkoda tylko, że jednocześnie mamy tu ukryte porachunki ze starym wrogiem komunizmu, Kościołem Katolickim. Odrębną kwestią są duchowe peregrynacje autorów, którzy wsławili się w przeszłości niezwykle

[5] Warto zauważyć, iż sytuacja zniewolenia w wieku dziewiętnastym zrodziła niezwykłą obfitość rozmaitych intelektualnych rozważań i to autorstwa najwybitniejszych naszych umysłów. Dlaczego komunistyczne zniewolenie okazało się mniej inspirujące można tylko domniemywać. Jednym z możliwych tropów byłoby wskazanie na fakt uwikłania intelektualistów w ideologię, która to zniewolenie sankcjonowała.

* Teksty Autora są publikowane na tej stronie za jego wiedzą i zgodą. Źródło: http://www.omp.org.pl/index.php?module=subjects&func=viewpage&pageid=313 . Tekst pochodzi z książki “O czasach chytrych i prawdach pozornych” (Kraków 1999 rok).

Ariel Szaron i George W. Bush

Ellie Wiesel rozgłasza po świecie: “Na tej ziemi skażonej i przeklętej żyją Polacy. A ci, którzy żyją na ziemi skażonej i przeklętej sami są skażeni i przeklęci.(…) Nie jest to zwykły przypadek, że obozy największej zagłady powstały u nich, w Polsce, a nie gdzie indziej”. “Więcej niż 3 mln Żydów zginęło w Polsce i Polacy nie będą spadkobiercami polskich Żydów. Nigdy na to nie zezwolimy. (…) Jeżeli Polska nie zaspokoi żydowskich żądań, będzie publicznie poniżana i atakowana na forum międzynarodowym” – to Israel Singer z 19 kwietnia 1996 r. na Światowym Kongresie Żydów. Ale to tylko słowa. W Izraelu do dziś żyją mordercy, którzy masowo wyrzynali (albo jeszcze wyrzynają) Arabów, aby stworzyć państwo Izrael. „Bo opis zawarty w Pięcioksiągu przyznaje te ziemie Żydom”. Co za bzdura !!! Na tej zasadzie Niemcom należy się Wrocław i Szczecin, a Polakom Wilno, a może i Moskwa razem z Kremlem.

Niezwykle agresywna wobec Arabów polityka Izraela jest konsekwentnie wspierana przez USA (za czasów Sowietów miało to usprawiedliwienie). Władze Ameryki od kilkudziesięciu lat łożą gigantyczne, bezzwrotne środki na utrzymanie państwa Izrael (dotację sięgają 20 mld dolarów rocznie), dają się szpiegować i okradać z technologii wojskowych. A potem opowiadają światu idiotyzmy o 11 września, że to zawistne arabskie Południe chce dokonać aneksji bogatej Północy. Nie wierzmy w tę absurdalną propagandę! Bez nienawiści żydowsko (amerykańsko)-islamskiej nie byłoby żadnej „wojny cywilizacji”!!!

“Arabowie mogą mieć naftę, ale my mamy zapałki” – to słowa Ariela Szarona, kikukrotnego premiera Izraela i lidera partii Likud, zwanego „rzeźnikiem”. W latach 1951-52 Szaron był oficerem wywiadu wysokiej rangi. W 1953 roku zorganizował jednostkę specjalną “Jednostka 101″, nad którą objął dowodzenie. “Jednostka 101″ dokonywała akcji przeciwko ludności cywilnej, co oznaczało mordowanie chłopów arabskich (por. książkę byłego agenta Mossadu V. Ostrovskiego i C. Hay „By Way of Deception”). Mimo to – a właściwie własnie dlatego – w 1966 roku otrzymał stopień generała i kierował wydziałem szkoleniowym w Sztabie Generalnym armii izraelskiej. Wielokrotnie uczestniczył w negocjacjach nad strategiczną współpracą ze Stanami Zjednoczonymi, a w 1985 roku podpisał porozumienie o wolnym handlu z USA, choć już wtedy Amerykanie dobrze wiedzieli o rzeźnickich postępkach Szarona.

W czasie inwazji Izraela na Liban (1982 rok) doszło do wielu aktów krwawej przemocy, m.in. masakry Palestyńczyków w palestyńskich obozach Sabra i Szatila, dokonanej przez maronicką Falangę. Wojnę tę strategicznie przygotował Ariel Szaron, ówczesny minister obrony. W obozach znajdowały się wyłącznie kobiety, dzieci i starcy, o czym wywiad Izraela nie mógł nie wiedzieć. Izraelczycy, którzy kontrolowali ten teren, otworzyli drogę falangistom do obozów. Przez popieraną przez Izrael – który dostarczał jej broni – Falangę zostało wymordowanych ok. 4 tys. bezbronnych ludzi. Nawet izraelska Komisja Kahane uznała, że to Szaron – któremu przypisuje się udział w przygotowaniu tej akcji, a w każdym razie pełną o jej planach wiedzę – pozwolił falangistom na wtargnięcie do obozów. Niektórzy badacze problemu i publicyści otwarcie oskarżają Szarona o świadome sprowokowanie masakry.

Rzeźnickie działania Szarona spotkały się w Izraelu z protestami społecznymi oraz krytyką polityków opozycji. Wskutek tego utracił on tekę ministra obrony. I na tym sprawa jego odpowiedzialności się zakończyła. Szybko zapomniano o tragedii w spacyfikowanych obozach. Po wyborach w 2001 roku Ariel Szaron został premierem. Rzeźnik otrzymał ponad 60 proc. głosów. Wielokrotnie wcześniej i później dzierżył najwyższe funkcje w Izraelu; m.in. teki ministrów różnych resortów (budownictwa, handlu, rolnictwa). Jako premier był goszczony przez głowy państw. Szczególnie ceniony w USA. Odwiedził także nasz kraj i był serdecznie witany przez polskich polityków (za rządów PD-SLD; z satysfakcją stwierdzam, że władze UW nie wyfasowały mu hołdowniczej tablicy z marmuru, jak to zrobiły w przypadku bandyty Menachema Begina – tablica wisi w hallu Audi Max).

W 2005 roku Szaron towarzyszył młodzieży izraelskiej podczas wizyty w byłym obozie koncentracyjnym Oświęcim-Brzezinka. Szaron jako autorytet i pedagog!!! Mówił wtedy do młodzieży żydowskiej: „Pamiętajcie zawsze o mordercach – nigdy nie zapominajcie o ofiarach”. I co tu się dziwić, że nie tylko w Izraelu mówi się o „polskich obozach koncentracyjnych”. Niby ma się to zmienić, ale czy ostatnia wizyta młodzieży żydowskiej w Polsce nie ograniczyła się znowu do wizyty w obozie w Płaszowie?

Nikt nie odważył się postawić rzeźnika przed międzynarodowym sądem. Co robiły w tej sprawie organizacje międzynarodowe? Dlaczego Szarona nie postawiono, tak jak Milosevicia, przed obliczem Trybunału Haskiego? Człowieka, który tak wiele zrobił, żeby podporządkować Bliski Wschód Izraelowi i doprowadzić m.in. Palestyńczyków do ostatecznej rozpaczy i determinacji. Nie wiem, czy Szaron jeszcze żyje. Od 2006 roku, po wylewie do mózgu, był w śpiączce. Fakt, że w ostatnim okresie aktywności politycznej dążył do porozumienia z Palestyńczykami, nie zmienia moralnej oceny jego politycznej kariery.

Profesor Zdzisław Krasnodębski (fot. Tomasz Ozdoba)

Zdzisław Krasnodębski

Szum wokół sprawy haków na Sikorskiego miał przykryć przykre prawdy: o bankructwie polskiej polityki wschodniej i o interesach państwa Sobiesiaków z półpaństwem polskim – pisze filozof społeczny.

Była kiedyś taka głupia zabawa dla dzieci. Przegrywał ten, kto się pierwszy odezwał. Teraz w tę grę grają dorośli, całkiem dorośli. Gdy po nieoczekiwanej decyzji Donalda Tuska na placu boju pozostali dwaj kandydaci na kandydata Platformy, na dnie duszy licznych zwolenników, a nawet miłośników, tej promodernizacyjnej partii pozostał lekki niepokój, czy nie pojawiają się o nich negatywne informacje, które sprawią, że skazany rzekomo na porażkę Lech Kaczyński powtórnie obejmie urząd prezydenta.

W Warszawie, mieście huczącym od plotek, rewelacji i pomówień, każdemu to i owo obiło się o uszy, zwłaszcza że obaj kandydaci mieli długą drogę do „głównego nurtu” i wiele musieli nad sobą pracować, by czuć się w nim jak ryby wodzie. Wystarczy przeczytać ostatni artykuł Igora Jankego o drodze politycznej Bronisława Komorowskiego („Rzeczpospolita”, 13 lutego 2010 r.), by się o tym przekonać. Wszyscy pamiętamy też awanturę, która towarzyszyła nominacji Radosława Sikorskiego na ministra spraw zagranicznych. Zapis superpoufnej rozmowy w najbardziej dźwiękoszczelnej kabinie RP ukazał się w „Dzienniku” i doprowadził ówczesnych redaktorów tej gazety niemal do spazmów, jakby już na zawsze miano im wyłączyć ciepłą wodę w kranie.

Chodzi zapewne o sprawy nadmiernie rozdmuchane, o niesłuszne posądzenia, a najpewniej o zwykłe nieporozumienia. Nikt – poza bardzo wąskim kręgiem osób wtajemniczonych – nie wie dokładnie o co. Ale strach, że jakieś niepochlebne informacje mogą się pojawić, pogłębiany sondażami, spędzał sen z powiek „antykaczystom”, nagle pozbawionym swego sprawdzonego w bojach faworyta.

Przecież w przeciwieństwie do obecnych pretendentów Donald Tusk przeszedł pozytywnie próbę kampanijnego ognia. Wiadomo już, że najmniejsza wzmianka o dziadku z Wehrmachtu obraża tysiące Pomorzan i Ślązaków, których dziadkowie zostali wcieleni pod przymusem do tej armii. Zwłaszcza że w dodatku niezbicie udowodniono, iż natychmiast uciekł on do armii Andersa, biorąc po drodze wielu jeńców, a może nawet sam powstrzymał niemiecką kontrofensywę w Ardenach. Zaczęto więc ostrzegać, że PiS na pewno wyciągnie haki i spekulować, o jakie też może chodzić, licząc na to, że ktoś się w końcu odezwie.

Dzieckiem, które nie potrafiło się powściągnąć, okazał się Jarosław Kaczyński. Nie chodzi o to, co konkretnie powiedział, bo rzeczywiście nie powiedział nic, czego byśmy od dawna nie słyszeli. Chodziło o to, żeby coś powiedział. Wiadomo, że nikt nie zacytuje fragmentu o tym, że PiS będzie postępował zgodnie z prawem.

Chodziło o dobrą sposobność do oburzenia, do salwy zaporowej. Od razu wszyscy zjednoczyli się w potępieniu. Znowu słyszymy, że wkrótce będą wyciągać z domów ludzi skutych w kajdanki, niewinnych jak dr G. i minister Kaczmarek. Niektórzy już pakują szczoteczki do zębów.

A jak by to zrobiono w Platformie, partii modernizacyjnej? Oddelegowano by do testowania reakcji opinii publicznej posłów Palikota czy Karpiniuka, aby potem wyrazić ubolewanie z powodu ich „niefortunnych wypowiedzi”. Teraz w ich zastępstwie spektakularnie uczynnił się mecenas Giertych. W najbliższym miesiącu może liczyć na wiele medialnych zaproszeń.

Sprawa haków przykryła przykre prawdy – o bankructwie polskiej polityki wschodniej i o interesach państwa Sobiesiaków z półpaństwem polskim. Bo też hak na Sikorskiego i innych był w gruncie rzeczy hakiem na haki, hakiem na Kaczyńskich. Niestety, skutecznym. Czekamy więc tylko, by ktoś z PiS mniej zręcznie niż „najbardziej barwny poseł PO” wyraził wątpliwość co do którejś z kandydatek na posadę pierwszej damy. Wtedy do kampanii w Polsce będą mogły się włączyć media zagraniczne.

*  Teksty profesora Zdzisława Krasnodębskiego są publikowane na tej stronie za Jego wiedzą i zgodą; źródło:    http://www.rp.pl/artykul/9133,435683_Krasnodebski__Hak_na_Kaczynskich.html

Facet, który potrafi wykręcić numer

tad9

Przeczytałem (doczytuję) „Kapuścińskiego non-fiction” i nie żałuję… Jeszcze przed wydaniem książki wtajemniczeni donosili, że pokaże ona Kapuścińskiego jako tzw. prawdziwego człowieka, z czego można było wnosić, że Domosławski opisał sytuacje, w których jego bohater zachowuje się jak świnia. I faktycznie – Domosławski takie sytuacje opisał, w związku z czym nie dziwmy się wdowie, że chciała wydanie książki zablokować. Ale nie dziwmy się też – na przykład – Danielowi Passentowi, który Domosławskiego i jego dzieło wyniósł pod niebiosa. Bo rację ma Bronisław Wildstein twierdząc, że “Kapuściński non-fiction” rehabilituje PRL. Dodajmy, że Domosławski poszedł tu dalej niż ktokolwiek inny (przynajmniej z kręgu “Gazety Wyborczej”) skoro z jego książki dowiadujemy się, że nawet moczaryzm miał oświecone skrzydło, jeśli zaś chodzi o PRL-owskie pisma i ich stosunek do strasznego “marca”, to w miejsce stosowanego dotąd podziału na pisma, które się nie umoczyły (“Polityka”, “Tygodnik Powszechny”) i pisma “umoczone” (cała reszta?) pojawia się podział nowy z kategorią pośrednią, obejmującą takie gazety, które “nie skurwiły się do końca”. I właśnie “Kultura”, w której pracował Kapuściński, miała być takim pismem – co poświadcza Maciej Wierzyński, też niegdyś w “Kulturze” pracujący (a dziś – zdaje się – objaśniający widzom TVN24 sprawy wielkiego świata…).

Nie trzeba być wybitnym znawcą ludzkiej natury i historii “realnego socjalizmu”, by odgadnąć, że takie postawienie sprawy to miód na serce tych wszystkich, którzy za “Polski Ludowej” palili diabłu świeczkę. Teraz każdy ówczesny ślizgacz – z królem ślizgaczy Danielem Passentem na czele – będzie mógł wołać: “Chcecie prawdy o mnie? Czytajcie Domosławskiego!”. Ale to, co podoba się passentopodobnym, nie musi podobać się komuś innemu i nie mam tu na myśli antykomunistów i “lustratorów”, na których wyrzeka Domosławski, jeno – “lewicę laicką”. To ona ma z ujęciem Domosławskiego kłopot, czy raczej – miałaby go, gdyby w tym kółku toczyły się debaty inne poza rytualnymi. Dotąd bowiem przekaz tego środowiska był taki: złudzenia co do możliwości urządzenia “socjalizmu z ludzką twarzą” skonały ostatecznie w 1968 roku. Lewicowi idealiści przestają wtedy uważać PRL za “swoje państwo” (a przynajmniej zaczynają się do tego skłaniać), partia komunistyczna zaś faktycznie okazuje się dziedziczką ONR (jak wieszczył Miłosz). Domosławski tymczasem wnosi tu daleko idącą korektę, która “lewicy laickiej” nie musi być w smak. Bo skoro – jak to wygląda u Domosławskiego – “Polska Ludowa” była lewicowym projektem mogącym uwodzić idealistę (czyli – Kapuścińskiego) przynajmniej do lat 80. ubiegłego wieku, to jak w tym świetle wyglądają lewicowi kontestatorzy PRL? Teza, że Kapuściński miał inną perspektywę, jako że dla niego punktem odniesienia był mało przyjemny kapitalizm w krajach Ameryki Łacińskiej jest ryzykowna, bo wynika z niej, że “lewica laicka” kontestowała PRL z powodu swojej zaściankowości. Gdyby Kuroń więcej pojeździł po świecie (zwłaszcza tym “trzecim”), to – kto wie? – może też zmieniłby zdanie o “Polsce Ludowej” (przywołuję nazwisko Kuronia bo w książce Domosławskiego Kapuściński jest z nim zestawiany w kontekście “wrażliwości społecznej”)?

Wszystko to sprawia, że “lewica laicka” powinna zakwestionować albo spostrzegawczość Kapuścińskiego, albo jego idealizm. O to drugie zresztą nietrudno, bo Domosławski dostarcza nam całej masy faktów pozwalających ocenić Kapuścińskiego jako – w najlepszym razie – “idealistę eksportowego”: w Ameryce Łacińskiej entuzjazmował się różnymi rewolucjami, a w PRL trzymał z władzą. Z każdą władzą, bo gdy nadeszła “transformacja ustrojowa” Kapuściński przestaje poznawać część dawnych znajomych, entuzjazmuje się Mazowieckim, chwali  Balcerowicza, głosuje na Unię Demokratyczną i wyrzuca ze słownika terminy w rodzaju “imperializm”… W zamian dostaje to, co zawsze, to jest status gwiazdy i autorytetu. I – oczywiście – brak pytań o przeszłość. Swoją drogą ciekawe, ile zostałoby z tego statusu Kapuścińskiego, gdyby choć raz w życiu postanowił nie płynąć z prądem i począł – z pozycji “lewicowego idealisty” – piętnować “transformację ustrojową”. A miał do tego pewien potencjał. Weźmy taki kawałek analizy Kapuścińskiego napisanej niegdyś dla Biuletynu PAP: “Istota problemów w Ekwadorze (jak i całej Ameryce Łacińskiej) polega na tym, że historycznie biorąc, najpierw istniała w tych krajach oligarchia, a dopiero potem powstały niepodległe (czy tzw. niepodległe) państwa. Oligarchia więc mogła budować model i strukturę władzy wedle własnych potrzeb i interesów. W tej dziedzinie szczególną wagę miało stworzenie mechanizmów, które trzymałyby to państwo na usługach oligarchi…” (“Kapuściński non-fiction”, s.309). Opis wydaje się dziwnie znajomy. Wystarczy wsadzić Polskę w miejsce Ekwadoru, a “oligarchię” zmienić w “monopartię” czy “oligarchię partyjną”… No tak, ale w PRL i III RP oligarchami byli kumple… Nawiasem mówiąc, dzięki książce Domosławskiego raz jeszcze możemy się przekonać jak małym światkiem była (jest?) Warszawa. Wszyscy się tam znali z uniwersytetu (jeśli nie z przedszkola…), ZMP, partii, redakcji paru pism i z knajp, a gdyby dokładniej zrekonstruować sieć kochanek i kochanków to też pewnie dostalibyśmy ciekawy obrazek. Efekt tego był – na przykład taki – że o Kapuścińskim nie można było przeczytać złego słowa, bo znał on wszystkich “ważniejszych recenzentów”. Rzecz jasna owe sitwy i kliki przeszły tanecznym krokiem z “Polski Ludowej” do III RP i mają się po dziś dzień jak pączki w maśle, ale o tym już – niestety – Domosławski nie pisze.

Wracajmy jednak do “lewicy laickiej” i jej – ewentualnych – kłopotów z przekazem Domosławskiego. Otóż, nie wydaje się, żeby chciało się jej z Domosławskim pokłócić o PRL. Od wydania książki minęły już ze dwa tygodnie, mamy – jak raz – rocznicę strasznego „marca” a głosów kwestionujących (pół)rehabilitację intelektualną moczaryzmu nie słychać. A jeśli nawet (niektórzy) moczarowcy mogą być zbawieni, to kto nie może?  Chyba teraz przyjdzie pora na jakąś – odważniejszą – formę rehabilitacji „stalinizmu” i (co pewniejsze) KPP. Usłyszmy, że „stalinizm” miał pewne przegięcia, ale przecież jakoś modernizował te ciemne masy, a członkowie KPP to byli idealiści… Rzecz przeprowadzi jakiś młody autor – może z kręgu „Krytyki Politycznej” – Daniel Passent się ucieszy, a „lewica laicka” nie zaprotestuje…

*  Teksty Autora ukazują się na tej stronie za Jego wiedzą i zgodą; źródło: http://perlyprzedwieprze.salon24.pl/

Niebo nad Berlinem, reż. Volker Schloendorff     Urodzeni mordercy, reż. Oliver Stone

Co jest lepsze: twórczość Gretkowskiej czy Dostojewskiego, „Urodzeni mordercy” czy „Niebo nad Berlinem”? Jednym z najmniej mądrych, a równocześnie najbardziej rozpanoszonych przesądów jest twierdzenie, że o gustach się nie dyskutuje. Tak? A o czym mamy dyskutować? O tym, czy pierwiastek kwadratowy z „2” jest liczbą wymierną? Kwestia epistemologicznego statusu sądów wartościujących jest fundamentalną kwestią cywilizacyjną. Ustroje i systemy, które rezygnują z formułowania mocnych sądów ocennych, osłabiają swoje sądownictwo, policję i cały wymiar sprawiedliwości. Rządzący zaś zamieniają się w fircyków, którzy sprawnie dostosowują się do obowiązującego w polityce kanonu estetycznego. Wybory wygrywają bowiem gładcy i sympatyczni mówcy, przegrywają zaś przepełnieni poczuciem misji ludzie, na których twarzach maluje się niepokój i smutek.

Już kategorie „lepszy”, „gorszy” doprowadzają lewaków do furii. Eksponując jedną rzecz, dokonujemy przecież automatycznej „dyskryminacji” innych. A rzekomo nie ma w istocie żadnych podstaw do formułowania sądów ocennych ufundowanych na czymkolwiek innym niż nasze stany psychiczne. Tego inspiruje i zachwyca krycyfiks w nocniku, innego nie. Ale podstaw, aby piętnować działalność całych hord Nieznalskich czy Kozyr tak naprawdę nie ma. No i co z tego, że może to obrażać czyjeś uczucia religijne? A moje uczucia – może ktoś wywodzić – obraża szpetota miejscowego kościoła. Tam, gdzie w grę wchodzą kategorie estetyczne – a większość fenomenów dnia codziennego zawiera takie konotacje – spory na temat obecności pewnych treści w przestrzeni publicznej powinny być zawieszone. No, ale są wyjątki! Jeżeli w urynie wystawiona zostanie w państwowej (czy innej) galerii gwiazda Dawida, to zmienia to postać rzeczy. Wtedy już nie mówi się o estetyce i wolności „artysty”, ale o antysemityzmie. Jeżeli ktoś podobną akcję chciałby przeprowadzić z muzułmańskim symbolem religijnym (na wszelki wypadek nawet go nie nazywam), dostaje kulkę w czaszkę – i już po dyskusji.

Postępowcy żerują bezczelnie – bo arbitralnie i jednostronnie czyniąc zeń użytek – na rozróżnieniu, którego dokonał David Hume (1711-1776). Sądy wartościujące nie są sądami emiprycznymi w sensie naukowym. Owszem, odnoszą się do pewnej rzeczywistości – psychicznej – ale dlatego nie podlegają intersubiektywizacji (jak sądy o faktach dostępnych powszechnie) i zachowują status sądów subiektywnych, w żaden sposób niesprawdzalnych. Tobie wydaje się to, a mnie tamto. I dobrze, jeżeli wyznajemy zasadę tolerancji. W ten sposób w liberalnej demokracji może funkcjonować obok siebie nieskończona liczba sądów ocennych, wśród których są sądy sprzeczne.

Dlaczego przesąd Hume’a tak się upowszechnił w dzisiejszej filozofii? Odpowiedź daje na to inne pytanie: „Czy ten człowiek jest dobry?”. Dobry? – zapytają lewacy. Może tak, może nie. To zależy od tego, czy spełnia kryteria przyjęte w danym czasie i danej społeczności. Co jest dobrem w rozumieniu nowojorskiej bohemy, nie musi być dobre w rozumieniu plemion żyjących w dżungli amazońskiej. Ale i w NY, i wśród buszmenów zdanie powyższe nie jest, ściśle biorąc, zdaniem w sensie logicznym. Nie daje się mu bowiem przypisać żadnej z dwóch wartości logicznych: prawda, fałsz. A dlaczego? Bo nie ma zbioru kryteriów, na mocy których dałoby się ocenić, czy człowiek jest dobry czy zły (w innej stylizacji językowej: czy jego czyny są dobre, czy złe).

Możemy zatem oceniać rządy, narządy i przyrządy – i nie są to wtedy wypowiedzi stricte oceniające, mamy bowiem empiryczne kryteria informujące, co znaczy, że młynek do kawy jest dobry (czy zły), czy nasz wzrok jest dobry (czy zły), czy rząd sprawuje władzę dobrze, czy źle (wybory parlamentarne). Pomijając ten ostatni przykład, w ocenie którego rządzą często emocje i czynniki pozamerytoryczne, pozostałe przykłady nie budzą niczyjej wątpliwości. Dobry młynek to taki, który skutecznie miele kawę. Jeżeli ten oto konkretny młynek zakupiony przez nas wczoraj, kiepsko mieli, wypuszczając kawałki ziaren, jeżeli sypie się z niego zawartość, jeżeli jego obsługa wymaga nadzwyczajnej siły, powiemy w sposób uprawniony, że jest to zły młynek (czyli po prostu do bani). Dlaczego tak samo nie jest z ludzkimi działaniami?

Nie istnieje bowiem zbiór kryteriów, który pozwoliłby nam formułować kategoryczne sądy oceniające. Kwestionuje się, aby istniała w przypadku ludzi i ich działań taka „funkcja”, którą dana osoba powinna spełniać, aby być „dobrą”. Oczywiście w sensie względnym, sytuacyjnym, określonym kulturowo przez niepisany obyczaj i prawo stanowione, daną osobę wolno nam – na to lewacy nam zezwalają – użyć takiego sformułowania. W istocie jednak używają go oni nagminnie i to nie „w sensie w sensie względnym, sytuacyjnym, określonym kulturowo przez niepisany obyczaj i prawo stanowione”, ale w trybie stanowczym, apodyktycznym, kategorycznym. Widać to ewidentnie wszędzie tam, gdzie w grę wchodzą etyczne i estetyczne uwrażliwienia lewaków (i nie tylko). Czy ktoś z nich ośmieli się powiedzieć, że holocaust nie był złem moralnym? Czy zakwestionują moralne potępienie „molestowania seksualnego” przez księdza z Koziej Wólki?

Problem sądów wartościujących w antropologii to kwestia unieważnienia poglądu, iż istnieje ponad historyczny, obiektywny zbiór moralnych dyrektyw, zakazów, nakazów i zaleceń, które wytyczają człowiekowi sposoby postępowania, określając jego funkcję na ziemi, tak jak instrukcja obsługi młynka do kawy uszczegóławia jego cele i sposób działania. Logicznie pierwotny więc wobec zarzutów Hume’a jest rozstrzygnięcie o charakterze fundamentalnie poznawczym. Czy istnieje i jest poznawalny kanon wartości etycznych oraz zbiór dyrektyw wykonawczych, instruujący o dobrych sposobach działania człowieka. Jeżeli się istnienie powyższych bytów kwestionuje, pozostaje przyjąć zalecenia Hume’a. Nie mają one jednak charakteru logicznego, o ile nie są podbudowane założeniami ideologicznymi i światopoglądowymi.

Strategia hume’owska prowadzi do destrukcji dyskursu etycznego i poważnego dyskursu estetycznego. Zaciera się granica między symfoniami Mozarta a pisenkami Dody. Wszystko jest równocenne – i po co to zmieniać? Po co dyskryminować wielbicieli Dody, którzy o Mozarcie nie słyszeli, a za nią oddaliby życie? Czy to nie okrutne? Zauważmy także, że przeniesieniu dyskursu etycznego w obszar „psychologicznych preferencji” nadaje mu powierzchownie estetyczny charakter. Zanikają pytania w rodzaju” „Czy pornografia jest szkodliwa?”, wypierane coraz częściej przez pytania w rodzaju; „Jakie wrażenie robi na tobie hard porno?”, „Czy lubicie oglądać porno we dwójkę?” etc. Poważne pytania zostają spsychologizowane i zredukowane do subiektywnych prezentacji jednostkowych stanów psychicznych.

Na zakończenie powiem mocno: ludzie pozbawieni zdolności sądzenia z oczywistością – pisałem o tym w tekście … – są umysłowo niepełnosprawni i nie są dysponowani ani do opisywania rzeczywistości, ani do zarządzania nią. Jednak o ile kulturowo są porządnie przysposobieni do życia, wychowani we właściwym systemie wartości (tak, „właściwym”, istnieją bowiem systemy całkowicie niewłaściwe; niech relatywiści-nihiliści powiedzą publicznie, że system wychowawczy w nazistowskich Niemczech albo Komsomoł w Sowietach były dobrymi systemami wychowawczymi), mogą prawidłowo i etycznie funkcjonować w świecie. System demokracji liberalnej jest szczególnie nieprzydatny w wyłanianiu jednostek intelektualnie przygotowanych do kształtowania opinii publicznej oraz rządzenia. U jego podstaw leży konkurs wyłaniania politycznych Miss czy Misterów zewnętrznej elegancji i werbalnej sprawności. Ale w jaki sposób demokratyczne wybory miałyby wyłaniać ludzi naprawdę mądrych, skoro swoista teologia demokracji (traktowanej jako wartość najwyższa) wyklucza rozróżnienie na głupców i mędrców? Oczywiście czyni to tendencyjnie i w sposób skrajnie zakłamany. W istocie bowiem liberalni lewicowcy wypowiadają tysiące kategorycznych sądów ocennych, mają swoich bożków i idoli oraz swoje resentymenty, którym także dają wyraz w sposó niepohamowany własnymi zakazami.

Ideologia wykluczania sądów wartościujących z poważnego dyskursu publicznego prowadzi do całkowitego zaniku owego dyskursu. Świadomością i podświadomością zbiorową zaczynają sterować ci, którzy w najsprytniejszy sposób są w stanie opanować kanały informacyjne, którymi transmituje się do społeczeństwa dowolną ideologię, korzystną dla opiniotwórczej elity. Taki jest skutek atomizacji społeczeństwa pod hasłem wolności i samorealizacji jednostki. To samotny i ogłupiały tłum, którym łatwo może sterować niewielka, świadoma swoich celów, zdeterminowana grupa scalana politycznie, materialnym interesem, etnicznym pochodzeniem itp. Demokracja wyzuta z mocnej aksjologii przeistacza się w quasi-liberalny zamordyzm. Wyraźne oznaki tego mamy obecnie w Polsce. Autor ideologicznie niepoprawnej książki, w której pojawiły się sądy wartościujące ujemnie kwalifikujące reanimowanego przez liberalną lewicę bożka, zamiast pisać doktorat na uniwersytecie, obsługuje wózek widłowy w jakiejś firmie. Tzw. spiskowa teoria dziejów jest w złożonych konfiguracjach ideowo-politycznych często niezbędnym modelem wyjaśniającym, który teoretyczność traci wraz z drobiazgową, uporczywą analizą poszczególnych składników tejże konfiguracji. Ale aby ją rozpocząć i doprowadzić do końca, potrzebna jest duża odwaga i wytrzymałość badacza. Jednak lepiej być bogatym i sławnym, niż biednym i zepchniętym na prestiżowy margines społeczeństwa. Dlatego tak mało jest Cenckiewiczów, Gontarczyków czy Zyzaków, a tak wielu Friszke’ów.

Subskrybuj:

]]> http://www.pawelpal.da6.prothost.com/wordpress/?feed=rss2&p=1661 3 http://www.pawelpal.da6.prothost.com/wordpress/?p=1497 http://www.pawelpal.da6.prothost.com/wordpress/?p=1497#comments Tue, 02 Mar 2010 12:00:04 +0000 admin http://www.pawelpal.da6.prothost.com/wordpress/?p=1497

Profesor Zdzisław Krasnodębski (fot. "Nasz Dziennik")

Zdzisław Krasnodębski

Wielki, coraz bardziej realny sukces Platformy zagraża polskiej demokracji.

Narzeka się często na brak konkretnych osiągnięć rządów PO. Niedawno Rafał Ziemkiewicz napisał w „Rz”, że jest to najgorszy rząd dwudziestolecia. Ale pod rządami Donalda Tuska dokonuje się jednak zasadnicza przemiana polskiej polityki. Gdyby się okazała trwała, Polska już nie będzie taka sama.

Rewolucja ta wyraża się w liczbach. Według wielu badań z ostatniego roku Polacy dobrze zdają sobie sprawę z tego, że rząd Tuska nie może pochwalić się realnymi sukcesami. Według jednego z sondaży 79 proc. badanych nie było w stanie podać żadnego problemu, który rozwiązał rząd. A mimo to Polacy wydają się w swojej większości nadal niezmiernie zadowoleni z dokonanego w 2007 r. wyboru. W tym samym sondażu aż 54 proc. badanych deklarowało, że popiera PO. Wygląda więc na to, że pierwszy raz większość Polaków nie oczekuje od rządzących tego, czego obywatele wymagają zazwyczaj od rządów w krajach demokratycznych – rozwiązywania problemów. Co więcej, wydaje się, że ten rząd nie oczekuje też tego od siebie – co najwyżej byłby skłonny zająć się nimi w przyszłości lub scedować je na społeczeństwo. Determinację rząd Tuska wykazywał tylko w dwóch sprawach – mediów publicznych oraz prywatyzacji szpitali, ale obu na szczęście nie doprowadził na razie do końca.

Wystarczy dobra prezencja

Oczywiście zdolność do rozwiązywania problemów nigdy nie była silną stroną polskiej polityki, a w kampaniach obiecywano co popadnie. Leszek Miller zapowiadał nawet, że na wierzbach wyrosną gruszki. Potem niemal wszyscy rządzili mniej więcej tak samo. Ale dzisiaj polityczna indolencja, nazwana szumnie, lecz niedorzecznie postpolitycznością, została podniesiona do rangi doktryny państwowej i zaakceptowana społecznie.

Czego więc Polacy oczekują od rządu? Po pierwsze, żeby dobrze wypadał, dobrze ich reprezentował i nie przynosił im wstydu – a dokładnie mówiąc tego, co w ich oczach uchodzi za wstyd. Po drugie, żeby zostawił ich w spokoju, jeśli tylko nie zagrozi im kryzys gospodarczy. A po trzecie, by zapewnił im rozrywkę przez gnębienie i piętnowanie tych, którzy zostali uznani za wrogów publicznych.

Rządy PiS w niestabilnej koalicji z Samoobroną i LPR nie robiły dobrego wrażenia. Media się starały jak mogły, by to złe wrażenie pogłębić. Przez ostatnie półtora roku dodatkowo jeszcze przeczerniano przeszłość, zmieniając ją w zupełną karykaturę. Sam PiS zrobił zbyt mało, by się temu przeciwstawić. Na przykład nie sporządził własnego bilansu zamknięcia, nie spróbował zbudować własnej przekonującej kontrnarracji lat 2005 – 2007, która nie ograniczałaby się tylko do słusznych, ale bezradnych, narzekań na media. Oczywiście byłoby to trudne. Trauma porażki była wielka, a przeciwnicy polityczni zastosowali jedną z najbardziej skutecznych w polskich warunkach broni – ośmieszanie i drwiny.

Warto dodać, że dobre reprezentowanie w odczuciu większości Polaków sprowadza się do tego, żeby się dobrze prezentować – w kraju i za granicą. Na tym przecież polegał fenomen popularności Jolanty i Aleksandra Kwaśniewskich. Od tego czasu niewiele się zmieniło. Popularność Radosława Sikorskiego czy Donalda Tuska wynika głównie z tych samych operowomydlanych marzeń. Sukces w polityce zagranicznej to albo pochwały Zachodu, albo uzyskanie z Unii pieniędzy (czy i na co je wydatkujemy, już nikogo nie interesuje), albo wygranie jakichś rozgrywek personalnych, na przykład zablokowanie Eriki Steinbach lub umieszczenie Radosława Sikorskiego na pozycji sekretarza NATO. Polacy nie mają pojęcia o polityce światowej, nie interesują się nią. Nie czytają prasy polskiej, a co mówić o zagranicznej. Dotyczy to także niektórych największych gwiazd polskiego dziennikarstwa. Media polskie donoszą o świecie co najwyżej wtedy, gdy zdarzy się gdzieś katastrofa, na co dzień wolą koncentrować się na wewnętrznych awanturach. Jeśli chodzi o warszawskie plotki i personalne spory, każdy jest specjalistą. Wystarczy ustawić przed kamerą polityka o niewyparzonym języku, trochę go pobudzić, i już program gotowy. Polacy postrzegają więc politykę zagraniczną w znanych sobie kategoriach rywalizacji sportowej, która ma służyć leczeniu ich zbiorowych kompleksów. Nie ma w tej perspektywie wielkiej różnicy między Robertem Kubicą a Radosławem Sikorskim. Dlatego tak łatwo przychodzi rządowi chwalić się rzekomymi sukcesami, jak pakiet energetyczny lub Partnerstwo Wschodnie. W rzeczywistości nasze relacje z sąsiadami wcale się nie polepszyły, co widać natychmiast, gdy Polska odważy się zająć odmienne od nich stanowisko. Nasza pozycja w Europie i w stosunku do USA zdecydowanie osłabła.

NZS na miejsce “Ordynackiej”

PiS doszedł do władzy z bardzo ambitnym hasłem budowy IV Rzeczypospolitej, a więc głębokiej reformy państwa. Cel był prosty i jasny – zbudowanie silnego, suwerennego państwa, które wreszcie upora się z komunistyczną przeszłością i korupcyjnymi układami oraz zniweluje rosnące różnice materialne, nie w imię socjalistycznej równości, lecz narodowej, republikańskiej solidarności. Okazał się wtedy, że był to program ponad siły tej partii, ale – co gorsza – także ponad siłę i ambicję Polaków. Ostatecznie wybrali oni spokój zamiast politycznych sporów, dążenia do przebudowy państwa i politycznej walki o pozycję Polski w Europie. Niechęć do wysiłku intelektualnego i politycznego wynika również z tego, że ostatnie lata były wyjątkowo pomyślne pod względem gospodarczym. Tuska wyniosła do władzy koniunktura. Rosnące zarobki i silna złoty sprawiały, że społeczeństwo stało się względnie zadowolone i syte. Platforma zagwarantowała bezpieczeństwo rozmaitym grupom i środowiskom, zaniepokojonym radykalnymi działaniami, a często samą tylko retoryką PiS – od korporacji adwokackich, przez szarą strefę biznesu, po zatrwożoną lustracją elitę. Wprawdzie PO nie do końca realizuje postulaty tych grup, ostrożnie wybierając „trzecią drogę”, ale faktycznie stała się ich parasolem ochronnym. Świadczyły o tym nominacje Zbigniewa Ćwiąkalskiego i Krzysztofa Bondaryka.

Afery Jacka Karnowskiego i senatora Misiaka pokazały, jak bardzo w PO biznes splata się z polityką. Wprawdzie obaj zostali usunięci z partii, lecz jej systemowy charakter pozostał niezmieniony. Dzisiaj wyraźnie widać, że jej walka z SLD w poprzednich latach, przyłączenie się do idei IV RP, wynikała raczej z chęci pokonania konkurencyjnej, eseldowskiej grupy polityczno-biznesowej, a nie chęci zmiany reguł gry i budowy państwa prawa. Dawni członkowie NZS chcieli zastąpić „Ordynacką”. Nepotyzm PSL został po bardzo krótkotrwałym oburzeniu społecznie zaakceptowany. A fakt, że ministrem mógł zostać Michał Boni, oraz zaciekła obrona Wałęsy są czytelnym sygnałem dla środowisk zaniepokojonych ujawnianiem przeszłości.

Niesiona poparciem większości mediów i grup interesów Plaforma doskonale zaspokaja potrzeby ludu na rozrywkę polityczną. Obsługuje wiele gustów, ale obietnica zmiany stylu – z pełnego spięć i nienawiści na pełen rozwagi, spokoju i miłości – została zrealizowana w równym stopniu co obietnica przyspieszenia wzrostu gospodarczego. Tyle że teraz nienawiść kieruje się w stronę tych, których nienawidzić można i należy: od prezydenta przez „pisowskich” dziennikarzy i „pisowskie” instytucje po najsławniejszego magistra historii ostatniego dwudziestolecia Pawła Zyzaka.

Nową cechą dyskursu politycznego jest niemal całkowite wypranie go z treści. Standardem stały się argumenty ad hominem, wyśmiewanie się z nazwisk, happeningi telewizyjne. Przymiotnik pisowski, uchodzący za dyskwalikującą politycznie i obywatelsko obelgę, używany jest mniej więcej w ten sam sposób co przymiotnik rewizjonistyczny lub syjonistyczny w latach 60. oraz burżuazjny i reakcyjny w latach 50. Stosowany jest do każdego niewygodnego poglądu niezgodnego z linią obozu rządzącego i wspierających go mediów. Politycy rządzącej partii, dysponujący pełnią środków władzy, mówią bez żenady o „pisowskich resztkówkach”, o „pisowskim prezydencie”, o „pisowskich publicystach” czy wręcz „pisowskich lizusach”.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że Platforma dokonała prawdziwej rewolucji środków uprawiania polskiej polityki – na gruncie przygotowanym przez Kazimierza Marcinkiewicza. Profesjonalizacja polskiej polityki polega na większej niż kiedykolwiek skuteczności oddziaływania na nastroje społeczne. Platforma sprawnie zarządza zbiorowymi emocjami i wyobrażeniami, wykorzystując niski stopień wykształcenia polskiego społeczeństwa, którego wcale nie podniosło wyprodukowanie przez prywatne pseudowyższe uczelnie tysięcy ćwierćinteligentów (co uznano za jeden z największych sukcesów III RP).

Postpolityczność, czyli prywata

Rządy Platformy stanowią nową jakość w polskiej polityce także pod innym względem. Otóż pierwszy raz się zdarzyło, że ktoś obejmujący urząd premiera otwarcie i niemal całkowicie podporządkował swoje działania osiągnięciu innego stanowiska – tylko nominalnie wyższego, lecz oznaczającego, przynajmniej dotąd, znacznie mniejszy zakres realnej władzy: prezydentury. Tak chwalona „postpolityczność” jest przede wszystkim próbą realizacji tego celu bez względu na koszty, jakie z tego powodu mogłaby ponieść Polska. Podobnie stało się w polityce zagranicznej. Minister postanowił zostać sekretarzem generalnym NATO. Od początku szanse miał nikłe. I bynajmniej nie chodziło tylko o jego stosunek do Rosji. Amerykanie nie mogli nie zauważyć nielojalności Radosława Sikorskiego, i to nie tylko w stosunku do swoich dawnych politycznych sojuszników, lecz także do siebie samego sprzed paru lat. Ponadto Niemcy na pewno nie zapomnieli tego, co mówił, gdy był ministrem obrony w rządzie PiS, choć jego dzisiejsze pokłony w ich stronę oraz stronę Rosji są przyjmowane z satysfakcją. Przekonanie, że po ostatnich wypowiedziach o Steinbach (o tym, że przyjechała do Polski z Hitlerem i razem z nim z niej wyjechała), kanclerz Niemiec mogłaby poprzeć kandydaturę Sikorskiego, świadczy o całkowitej nieznajomości nastrojów nad Szprewą i Renem. Jak wiadomo, sam zainteresowany ogłosił, że nigdy nie był kandydatem. Tę misterną grę mogącą co najwyżej zachwycić publiczność „Szkła kontaktowego” zakończono mocnym akordem – Donald Tusk wystąpił z bezprzykładnym atakiem na prezydenta jeszcze w czasie trwania szczytu. Nawet gdyby wersja zdarzeń prezentowana przez Platformę była prawdziwa, rozpętanie tej awantury pokazuje, jak bardzo dobro państwa zostało podporządkowane osobistym ambicjom tego polityka.

Wszystkie te gry i zabawy nie byłyby możliwe bez innej zasadniczej zamiany – bez nowej konfiguracji polskiej sceny politycznej. Przez lata symboliczna bariera dzieliła ją na dwa segmenty: ludzi „Solidarności” i ludzi PZPR. Tylko nieliczni, jak Barbara Labuda czy Andrzej Celiński, skłonni byli zmienić identyfikację polityczną, mimo że w istocie nie było nigdy zasadniczych różnic między lewicą postsolidarnościową i liberalnymi postkomunistami. Łączyło ich i pokrewieństwo ideowe, i wspólne polityczne interesy. Nie przypadkiem pierwsi na masową skalę zignorowali tę barierę demokraci.pl.

Dzisiaj już ona nie istnieje. Nikogo już nie szokuje widok Onyszkiewicza obok Rosatiego, Lecha Wałęsy i Tadeusza Mazowieckiego stających ramię w ramię z Kwaśniewskim, Danuty Hübner na listach Platformy czy poparcie Tuska dla Cimoszewicza. Platforma przejęła klientelę SLD i dawną klientelę UW, zespalając w jednej wielkiej rodzinie autorytety z jednej i z drugiej strony. Dziś nie ma już obrońców PRL. Nawet eseldowcy o nim jakby zapomnieli. Walka toczy się natomiast o dziedzictwo „Solidarności”. Sztandarem, pod którym skupili się ci koalicjanci, stał się Lech Wałęsa – ale nie Wałęsa przywódca antykomunistycznego powstania, lecz Wałęsa kompromisu, Wałęsa – ofiara IPN, Wałęsa, którego słabości miałyby być usprawiedliwieniem dla niemal każdego TW.

Koniec politycznego postkomunizmu oznacza także ujawnienie sztuczności wszystkich innych identyfikacji politycznych. W rezultacie panuje całkowita dowolność i zmienność. Decydują tylko lojalności grupowe i kalkulacja polityczna. Dawni politycy PiS wspierają Platformę – i vice versa. Można sobie wyobrazić, że w przyszłości politycy centrolewicy lub niektórzy działacze SLD znajdą się w Platformie, która w Polsce chciałaby uchodzić za liberalną, w Europie za chadecką, a w istocie jest przede wszystkim partią antypisowską, pozwalając nawet dawnym beneficjentom PRL przywdziać postsolidarnościowy kostium. W dodatku przeżywamy smutny zmierzch autorytetu politycznego Kościoła. Nie jest on w stanie zmierzyć się z problemem przeszłości. To nie jest już Kościół kardynała Wyszyńskiego. Nie jest to Kościół, który dał światu Jana Pawła II. Nikt już nie jest interreksem.

Koniec pluralizmu?

Spychając medialną ofensywą PiS na margines, wasalizując i przekupując PSL oraz przejmując resztki politycznego postkomunizmu, Platforma ma więc szansę zrealizować to, co kiedyś zapowiadało PiS – budowę partii obejmującej szerokie spektrum wyborców – tyle że w wariancie centrowo-lewicowym. Ten wielki, coraz bardziej realny sukces Platformy zagraża jednak polskiej demokracji. Dotąd żadna partia w Polsce nie była w stanie zmonopolizować sceny politycznej. SLD z powodu swojej haniebnej przeszłości zawsze musiał powściągać swe zapędy i liczyć się z oporem tych Polaków, którzy byli związani z ruchem „Solidarności”. PiS zaś nigdy polskiej demokracji i wolności nie zagrażało – zagrażało tylko establishmentowi III RP. Opór wobec jego działań był zresztą zbyt wielki, aby mogło ono w jakimkolwiek stopniu zagrozić politycznemu lub ideowemu pluralizmowi. Zagrożenie zaś ze strony populizmu w wydaniu plebejskim lub narodowo-radykalnym było tylko płodem histerycznej imaginacji.

Źródłem niebezpieczeństwa nie jest dzisiaj siła Platformy, lecz filozofia i praktyka jej rządów. Po pierwsze Platforma, mająca w swej nazwie „Obywatelska”, traktuje Polaków nie jak obywateli, lecz jak manipulowalną masę, niwecząc niedawne nadzieje na renesans republikańskiego ducha. Świadczy o tym nieznana w rozwiniętych demokracjach kariera specjalistów od wizerunku oraz PR, czyli propagandy.

Po drugie PO dąży bez zahamowań do zniszczenia największej partii opozycyjnej. A ponieważ tego rodzaju dążenie nigdy jeszcze nie zyskiwało taki wielkiego poklasku i poparcia, możliwość zniesienia de facto politycznego pluralizmu staje się realna.

Po trzecie Platforma podjęła działania zmierzające do likwidacji mediów publicznych jako forum publicznej debaty. Media prywatne, których poziom zdecydowanie się obniżył, w pogoni za widzem kierują się zyskiem oraz interesem politycznym właścicieli, a nie troską o jakość polskiej demokracji. Tylko tym daje się wytłumaczyć niemal stałą obecność w nich ludzi, których w normalnym państwie, o jakim takim poziomie cywilizacyjnym, wstydzono by się pokazywać i odmawiano oglądać.

Po czwarte pod patronatem PO nastąpiła daleko idąca degrengolada debaty publicznej. Można dyskutować z poglądami i opiniami, nie da się dyskutować z obelgami. W dodatku wtedy, gdy już padają argumenty, mają czysto instrumentalny charakter. Oto na przykład ci, którzy jeszcze niedawno występowali przeciw jakiejkolwiek polityce historycznej, twierdząc, że zajmowanie się upamiętnianiem przeszłości nie jest zadaniem państwa, dzisiaj chcieliby uprawiać totalistyczną politykę historyczną, zakazując publikacji i przedsięwzięć niezgodnych z przygotowywanymi uroczystościami państwowymi. Destruktorzy narodowych mitów chcą teraz budować spiżowe pomniki – często swoje własne.

Po piąte Platforma pozwala sobie na otwarte lekceważenie podstawowych zasad wolnościowego ustroju – wolności słowa, wolności badań naukowych i autonomii uniwersytetów. Fakt, że premier wypowiada się na temat pracy magisterskiej, że próbuje się przeprowadzić kontrolę na UJ, nasyłając „niezależną” komisję akredytacyjną pod przewodnictwem senatora Platformy (nie przyszło mu oczywiście do głowy, aby po objęciu mandatu zrezygnować z tego stanowiska) oraz nieuzasadniony atak na IPN są rzeczą bez precedensu w ostatnim dwudziestoleciu.

Dekretowanie metodologii

Charakterystyczne jest to, że sprzyjające Tuskowi media zagraniczne przemilczały te zdarzenia, gdyż są one w najwyższym stopniu kompromitujące. Nie do pomyślenia jest bowiem, by w jakimkolwiek kraju zachodnim szef rządu wypowiadał się na temat najgorszej nawet pracy magisterskiej, doktorskiej lub habilitacyjnej. Jedynym zadaniem polityków wobec uniwersytetów jest tworzenie ogólnych reguł ich działalności, a nie ingerencja w treść nauczania lub prac naukowych.

Wystąpienie Donalda Tuska, a potem nadgorliwa akcja minister Barbary Kudryckiej, nie były przypadkowe. Doskonale wpisują się w mechanizm opanowywania sfery publicznej, demonizowania i likwidowania przeciwników ideowych. Nietypowa było tylko próba użycia środków bezpośredniej kontroli. Sposób postępowania w sprawie habilitacji Marka Migalskiego pokazuje, że istnieją metody bardziej efektywne, a nasycone ludźmi dawnego reżimu środowiska akademickie gotowe są do ich użycia.

Tym razem piewcy tolerancji, którzy przy innych okazjach deklamowali przypisywane Wolterowi słowa o tym, że trzeba bronić wolności wypowiedzi także tych, z którymi się nie zgadzamy, milczeli jak zaklęci. W ataku na młodego autora, na jego promotora – jednego z najwybitniejszych polskich historyków – oraz na kierownictwo IPN nastąpiło klasyczne odwrócenie znaczenia słów, zgodnie z najlepszymi wzorami marksistowskiej dialektyki. Nagonka prowadzona jest pod hasłem obrony Lecha Wałęsy przed nagonką, łamanie zasad pod hasłem obrony zasad, oskarżając IPN o partyjność chce się go upartyjnić, a pod pozorem obrony naukowych standardów dokonuje się zamachu na ich podstawę.

Pierwszy raz od lat 50. metodologia stała się sprawą polityczną, choć wszyscy wiedzą, że chodzi o coś zupełnie innego – o nieprzyjemne fakty i mało hagiograficzną narrację. Ci, którzy jeszcze nie tak dawno twierdzili, że bardziej niż dokumentom należy wierzyć składanym ustnie po latach oświadczeniom funkcjonariuszy SB lub że trzeba bezwzględnie ufać każdej, nawet spisanej po latach, relacji ofiar pogromu, utrzymują obecnie, że ustne świadectwa dawnych opozycjonistów czy mieszkańców miejscowości, gdzie mieszkał kiedyś Lech Wałęsa, w ogóle nie mogą być traktowane jako źródła. Nie odróżniają oni źródeł anonimowych od anonimizowanych, których użycie jest standardem w naukach społecznych stosujących metody jakościowe. W istocie zaś rządzący i establishment chcieliby zadekretować taką „metodologię”, dzięki której na końcu zawsze pojawiałaby się książka napisana w duchu profesora Friszkego lub artykuł w stylu niezależnego publicysty Mirosława Czecha.

Nienapisane książki

Tak kompromitująca polskie „liberalne” elity sprawa pokazuje raz jeszcze, jak wiele z mentalności komunistycznej przetrwało w III RP. Bardzo często słyszymy, że nie można badać biografii tych, którzy wywalczyli dla nas wolność. Znaczyłoby to jednak, że ta wywalczona przez nich wolność jest jakąś inną wolnością niż ta, która panuje w krajach prawdziwie demokratycznych i wolnych – i ta, o którą nam kiedyś chodziło. Obama nie wysyła kontroli na Harvard, Merkel nie organizuje konferencji metodologicznych na uniwersytecie w Heidelbergu, Sarkozy nie recenzuje prac magisterskich obronionych na Sorbonie, Bush nie próbował zamknąć ust autorom nawet najbardziej krytycznych wobec niego publikacji. Historia III RP była i jest historią nienapisanych książek, tematów tabu, niedopowiedzeń i sekretów. I nie chodzi tylko o biografie głównych bohaterów czasu przełomu, jak: Wałęsy, Mazowieckiego, Kuronia, Geremka, Michnika, Bujaka, lecz o najważniejsze procesy ostatniego dwudziestolecia od prywatyzacji poprzez budowę partii politycznych, po przekształcenia i trwanie poszczególnych instytucji. Książka Pawła Zyzaka, zestawiając sprzeczne ze sobą wypowiedzi Wałęsy, dotyczące przełomowych chwil jego życia uświadamia nam, jak wiele niewyjaśnionych faktów jest w jego życiu i w całej najnowszej historii Polski.

IV Rzeczpospolita miała być republiką wolności i prawa. Niewątpliwie w ostatnich latach udało się poszerzyć przestrzeń debaty i przestrzeń wolności. Dzisiaj trwa kontrofensywa. Dalsze skonsolidowanie i umocnienie władzy Platformy może naruszyć fundamenty polskiej demokracji. Partia liberałów stała się największym od 1989 roku zagrożeniem dla wolności i suwerenności Polaków. Filozof Joseph de Maistre twierdził, że każdy naród ma taki rząd, na jaki zasługuje. Na pewno należy ograniczyć ważność tego stwierdzenia do narodów wolnych. Inaczej musielibyśmy uznać, że zasługiwaliśmy na rządy Bieruta, Gomułki, Gierka i Jaruzelskiego. Zapewne Polacy w pełni zasługują na rządy Donalda Tuska. Miejmy jednak nadzieję, że nie zasłużą na jego prezydenturę.

* Teksty Autora ukazują się na tej stronie za jego wiedzą i zgodą. Źródło:  Rp.pl, 5 kwietnia 2009 r.

Subskrybuj:

]]> http://www.pawelpal.da6.prothost.com/wordpress/?feed=rss2&p=1497 0 http://www.pawelpal.da6.prothost.com/wordpress/?p=1861 http://www.pawelpal.da6.prothost.com/wordpress/?p=1861#comments Thu, 25 Feb 2010 11:52:40 +0000 admin http://www.pawelpal.da6.prothost.com/wordpress/?p=1861

Piotr Zaremba

tad9

Mam do Zaremby pretensje o to, że bierze udział w grze zwanej „postkomunizmem”, podszywając swoje teksty grubą warstewką fałszu. Czy Piotra Zarembę naprawdę nie zastanawia, dlaczego do wniosku, że „Macierewicz miał rację” nigdy nie dochodzi – powiedzmy – Jacek Żakowski, Tomasz Lis czy Katarzyna Kolenda-Zaleska? Czy są mniej spostrzegawczy i inteligentni niż Zaremba? A jeśli są co najmniej równie inteligentni i spostrzegawczy, to komu i czemu – zdaniem Zaremby – właściwie służą? A jeśli służą czemuś paskudnemu, to dlaczego Zaremba udaje, że są „normalnymi dziennikarzami”? Odpowiedź brzmi pewnie: bo gdyby przestał udawać, to w błyskawicznym tempie zjechałby z dziennikarskiego mainstreamu do dziennikarskiego undergroundu, o czym doskonale wie…

Na święta Bożego Narodzenia prasa uraczyła nas tradycyjnymi esejami Richarda Dawkinsa, wywiadami z rabinami i artykułami o tym, że z Jezusem to w sumie nie wiadomo jak było, ale wśród tych – spodziewanych – specjałów znalazły się i rzeczy niespodziewane, a między nimi także wyznanie Piotra Zaremby wydrukowane w „Tygodniku Powszechnym”. Otóż, Zaremba wyznaje, że pisząc swoje polityczne teksty, wykorzystuje ledwie około 30 procent posiadanej wiedzy… Miewają o to do niego pretensje „internauci”, ale niesłusznie, bo inaczej być nie może. Czasem przecież coś niby wiemy, ale nie potrafimy tego dowieść czy udokumentować, a znów przy innej okazji nie można wszystkiego wypaplać, bo zrazi się źródło informacji… Trzeba więc milczeć i chomikować wiedzę, bo może się ona przydać w przyszłości, gdy „poskładana do kupy” z innymi okruchami „stanie się newsem”. Tego wszystkiego nie rozumieją „internauci” pielęgnujący obraz dziennikarzy jako „zblazowanych facetów, którzy w sejmowych barach i kawiarniach delektują się informacjami i plotkami niedostępnymi dla szarego człowieka”.

Tu oczywiście pojawia się pytanie: a skąd „internauci” wiedzą, że Zaremba dawkuje im swoją wiedzę po 30 procent, skoro nigdy wcześniej tak jasno tego nie wyłożył (bo chyba wyznanie w „TP” jest pierwsze)? Sprawa nie jest jasna, bo może się co prawda zdarzyć, że inni dziennikarze napiszą to, czego on nie pisze, ale nawet jeśli tak jest, to przecież nie dodają przy tym uwag w rodzaju „Zaremba też o tym wie, ale nie powie”. Trudno więc na podstawie cudzych tekstów orzekać o wiedzy Zaremby. Więc może pretensje internautów mają charakter inny niż Zaremba przypuszcza? Ale dajmy spokój „internautom”. Internauci są przecież różni i znajdą się wśród nich pewnie tacy, którzy mają do Zaremby żal nie o to, że pisze za mało, ale wręcz przeciwnie. Pozostańmy więc przy pretensjach jednego „internauty”, to jest – przy moich. Otóż, nie mam do Piotra Zaremby pretensji o to, że ukrywa przed publicznością jakieś skarby. Nie wiem, jakiej wiedzy Piotr Zaremba nie wykorzystuje (bo niby skąd mam wiedzieć?). Zresztą z tego co w „TP” napisał – na pierwszy rzut oka – zdaje się wynikać, że na owe 70 procent wiedzy, której dziennikarz użyć nie może, składają się głównie różne anegdoty. Ot, na przykład takie, że Tusk się załamał w czasie kampanii 2005 roku pod wpływem afery z dziadkiem, albo że jeden polityk mówi o drugim: „świnia” (a ten drugi ma podobne zdanie o pierwszym). Jest to polityczny folklor, może i ciekawy, ale – faktycznie – można się bez niego obejść.

Mam jednak do Zaremby pretensje o coś zupełnie innego, a mianowicie o to, że bierze udział w grze zwanej „postkomunizmem” podszywając swoje teksty grubą warstewką fałszu. Chodzi więc nie o „oszczędne gospodarowanie wiedzą”, ale o coś dużo gorszego – o „skazę systemową”. Bo jeśli rzucimy na jego artykuł okiem po raz drugi, sprawa zrobi się poważniejsza. Weźmy coś takiego – Zaremba pisze: „W latach 90. duża grupa dziennikarzy odmawiała wiary w istnienie drugiej, trzeciej i czwartej utajonej warstwy wydarzeń. Potępiano samo ich dostrzeganie, a dostrzegających wrzucano do worka z napisem <<spiskowa teoria>>”. No proszę więc – zdaniem Zaremby – owi dziennikarze „odmawiali wiary”? Byłby Zaremba aż tak prostoduszny, by przypisywać podobną naiwność kutym na cztery kopyta dziennikarskim wygom? Naprawdę wierzy, że tamci szczerze „odmawiali wiary”? A może jednak Zaremba uważa, że tamci doskonale wiedzieli o tej „drugiej, trzeciej i czwartej” warstwie polityki i – co więcej – świadomie i na zimno trudnili się produkowaniem medialnej osłony owych warstw? I może stąd właśnie brały się ich ataki na „oszołomów”? A jeśli Zaremba tak właśnie uważa, to dlaczego odstawia komedię z tym „odmawianiem wiary”? Ale znów – w tekście z „TP” to „odmawianie wiary” ma charakter anegdotyczny: oto Jacek Żakowski „odmówił wiary” w to, że różne partie kolaborują z prezydentem Wałęsą mając na widoku własne interesy… Sięgnijmy jednak po inne teksty Zaremby, a „mała wiara” dziennikarzy nabierze innego wymiaru.

„Oszołom” Macierewicz miał rację – oświadczył niedawno Piotr Zaremba (jeszcze w “Dzienniku”). A szło Zarembie o “kulisy śmierci Ireneusza Sekuły”, które “pokazały patologiczne powiązania między światem dużych pieniędzy, światem gangsterów i światem odziedziczonych po PRL służb specjalnych”. I przy tej okazji też pojawił się motyw „odmawiania wiary”, bo Zaremba przypominał, że „gdy ktoś próbował rysować taki obraz w latach 90., był nazywany oszołomem. Na przykład Antoni Macierewicz, który przed takimi sieciami, wówczas plecionymi głównie po lewej stronie (choć nie tylko), przestrzegał. <<Rozsądne>> gazety i partie uznawały to za wyraz manii prześladowczej. Macierewicz jest politykiem trudnym, jego tezy historyczne – na przykład o totalnej reżyserii końca PRL przez dawnych komunistów – nie zawsze znajdują potwierdzenie w faktach. Ale to był akurat społeczny konkret. W tej sprawie rację miał on”. Zaremba kończył: „Takie patologiczne zjawiska jak mafia paliwowa, jak zainteresowanie tym sektorem ze strony Rosjan, jak ośrodek wiedeński łączący dawne służby z gangsterami, jeszcze niedawno ekscytowały przy okazji afery Orlenu. Dziś zostały zapomniane, złożone do lamusa wraz z IV RP. Kto wie, czy za 10 lat nie będziemy o nich czytać jako o czymś naturalnym. Tylko wtedy będzie już trochę za późno”.

Ok., a więc „Macierewicz miał rację”. Czy Piotr Zaremba zdaje sobie sprawę z konsekwencji tej konstatacji? Oczywiście, że sobie zdaje, jest w końcu człowiekiem inteligentnym i pewnie dlatego w swojej publicystyce owych konsekwencji nie przedstawia. Spróbujmy więc pociągnąć temat bez niego. A więc, skoro “Macierewicz miał rację”, to racji nie mieli ci, którzy okrzyknęli go “oszołomem”. Wobec tego – dlaczego nazywali Macierewicza tak brzydko? W grę wchodzą co najmniej dwie możliwości: błąd poznawczy i zła wola. W przypadku błędu poznawczego – nie wiedzieli, co czynią. Ale jeśli była to zła wola? Jeśli wiedzieli, że “Macierewicz ma rację” i mimo to, albo właśnie dlatego robili z niego “oszołoma”? Po cóż by to robili? Kto wie? Może po to, by propagandowo osłonić to, co Zaremba opisał jako „patologiczne powiązania między światem dużych pieniędzy, światem gangsterów i światem odziedziczonych po PRL służb specjalnych”. Czy Piotra Zarembę naprawdę nie zastanawia, dlaczego do wniosku, że „Macierewicz miał rację” nigdy nie dochodzi – powiedzmy – Jacek Żakowski, Tomasz Lis czy Katarzyna Kolenda-Zaleska? Czy są mniej spostrzegawczy i inteligentni niż Zaremba? A jeśli są co najmniej równie inteligentni i spostrzegawczy, to komu i czemu – zdaniem Zaremby – właściwie służą? A jeśli służą czemuś paskudnemu, to dlaczego Zaremba udaje, że są „normalnymi dziennikarzami”? Odpowiedź brzmi pewnie: bo gdyby przestał udawać, to w błyskawicznym tempie zjechałby z dziennikarskiego mainstreamu do dziennikarskiego undergroundu, o czym doskonale wie… I dlatego w podobne tematy się nie zagłębia, choć – od czasu do czasu – potrafi wtrącać uwagi w rodzaju cytowanych wyżej, czy też w rodzaju takiej: „dziennikarze aspirują do roli czwartej władzy, powołując się na swoją rolę kontrolera i recenzenta, ale w wielu przypadkach są po prostu reprezentantami konkretnego środowiska politycznego (lub dodajmy, niejawnej grupy interesów)” („Pozorna siła czwartej władzy”, Europa 1.08.2009).

Oczywiście to robienie wzmianek czy puszczanie oka wystarczy, by na Zarembę (i jemu podobnych) boczyli się nieco najgorliwsi propagandyści postkomunizmu. By nie szukać daleko – Wojciech Mazowiecki podzielił ostatnio media na te, które „należą do obozu IV RP, czego ich przedstawiciele nie kryją” i resztę. Co do tych pierwszych – Mazowiecki twierdzi, że „wiadomo o kogo chodzi” i „wiadomo, czego można się tu spodziewać”. A chodzi o „publiczne radio i telewizję”, “Rzeczpospolitą”, stary “Dziennik”, którego polityczne jądro jest dziś w “Polsce”, oraz tygodnik “Wprost”. Są to media „o zabarwieniu ideologicznym” sympatyzujące („w sprawach kluczowych”) z „uproszczonym obrazem świata PiS i CBA”. Z drugiej strony mamy „pozostałe ogólnokrajowe media komercyjne” (wypadałoby więc, że – przede wszystkim – „GW”, Polsat, TVN i „Politykę”?). Te media, aczkolwiek i one „ nie są pozbawione sympatii politycznych”, nie mają – zdaniem Mazowieckiego – zabarwienia ideologicznego („Jeśli szukam obiektywnej informacji ukazanej także ze strony, z którą się nie sympatyzuje, to raczej tutaj” – deklaruje Mazowiecki, ale litościwie spuśćmy na tę deklarację zasłonę milczenia). W klasyfikacji Mazowieckiego Piotr Zaremba – niewątpliwie – należy do rzędu dziennikarzy IV RP. No, ale właśnie – Mazowiecki (i inni) wie też „czego można się tu spodziewać”, to znaczy wie, że Zaremba może i nie śpiewa z nim w jednym chórze, ale w stolik nie kopnie. I zamiast podjąć się próby opisu tego, jakich to interesów bronią „duże grupy dziennikarzy” i jakich „niejawnych grup interesu” są głosem będzie plótł o „odmawianiu wiary” czy coś w tym guście. Słowem – krzywdy nie zrobi.

P.S. Wszystkiego najlepszego dla Czytelników w 2010 roku!

* Teksty Autora ukazują się na tej stronie za Jego wiedzą i zgodą; źródło: http://perlyprzedwieprze.salon24.pl/147216,jest-zarembiscie-czyli-dlaczego-nie-jest-dobrze